Νόμιμη άμυνα και υπέρβαση των ορίων της

Λέξεις-κλειδιά: νόμιμη άμυνα· άμεση επίθεση· υπέρβαση άμυνας· κατοικία· φόβος· σύγχυση· άρθρο 12 του Ποινικού Κώδικα.

1. Άμυνα κατά επίθεσης και απαγόρευση ιδιωτικής ανταπόδοσης

Η νόμιμη άμυνα αποτελεί νομικά αναγνωρισμένη δυνατότητα προστασίας εννόμων αγαθών με πρόκληση βλάβης στον επιτιθέμενο. Δεν αποτελεί επιείκεια προς ήδη τελεσθέν έγκλημα, αλλά λόγο για τον οποίο η αμυντική συμπεριφορά δεν είναι κοινωνικά επικίνδυνη. Παράλληλα, ο θεσμός δεν επιτρέπει τιμωρία του επιτιθέμενου μετά την παύση του κινδύνου.

Η διάκριση έχει άμεση πρακτική σημασία. Αν πληρούται το άρθρο 12(1), η έρευνα δεν προχωρά στην αναζήτηση μειωμένης ποινής για «δικαιολογημένη βία». Αν η επίθεση έχει λήξει, δεν μπορεί να υπάρξει υπέρβαση άμυνας που δεν υφίσταται πλέον. Άλλες νομικές αξιολογήσεις μπορεί να είναι δυνατές, αλλά το άρθρο 12 δεν μπορεί να διευρύνεται μέσω μιας αίσθησης άξιας ανταπόδοσης. ^[1]

Η κεντρική θέση του άρθρου είναι ότι η νόμιμη αξιολόγηση απαιτεί ανασύνθεση των επιμέρους φάσεων του γεγονότος. Οι περιστάσεις υπό τις οποίες άρχισε η σύγκρουση δεν καθορίζουν αυτόματα τον χαρακτήρα κάθε μεταγενέστερης πράξης. Ο αμυντικός χαρακτήρας πρέπει να αξιολογείται κατά τον χρόνο πρόκλησης της συγκεκριμένης βλάβης.

2. Άμεση άδικη επίθεση

Η επίθεση πρέπει να είναι πραγματική, άδικη και άμεση. Ο αμυνόμενος δεν χρειάζεται να περιμένει να προκληθεί ήδη βλάβη όταν η επίθεση επίκειται άμεσα. Όμως γενικός κίνδυνος, παλαιά απειλή ή προσδοκία μελλοντικής εκδίκησης δεν ισοδυναμεί με επίθεση που βρίσκεται σε εξέλιξη ή επίκειται άμεσα. ^[1]

Ο άδικος χαρακτήρας αφορά την αντικειμενική φύση της επίθεσης. Δεν απαιτείται κατ’ ανάγκην ο επιτιθέμενος να είναι ποινικά καταλογιστός γι’ αυτήν. Η άμυνα κατά επικίνδυνης επίθεσης δεν αποκλείεται απλώς επειδή ο επιτιθέμενος στερείται καταλογισμού λόγω ηλικίας ή ψυχικής κατάστασης. Ωστόσο, ο συγκεκριμένος τρόπος άμυνας πρέπει και πάλι να αξιολογείται υπό τις περιστάσεις.

Δεν αποτελεί επίθεση κάθε παρέμβαση άλλου προσώπου. Μια νομίμως ασκούμενη εξουσία δεν μετατρέπεται σε άδικη επίθεση απλώς επειδή ο αποδέκτης διαφωνεί. Όταν προβάλλεται υπέρβαση εξουσίας, πρέπει να διαπιστώνεται το συγκεκριμένο παράνομο τμήμα της συμπεριφοράς και όχι να αμφισβητείται γενικά η ιδιότητα του ενεργούντος υπαλλήλου.

Η πηγή του άμεσου κινδύνου έχει επίσης σημασία για τη διάκριση της νόμιμης άμυνας από την κατάσταση ανάγκης. Φυσική διαδικασία ή ζώο που ενεργεί αυτοτελώς θέτει κατά κανόνα ζήτημα κινδύνου και όχι άδικης ανθρώπινης επίθεσης. Η ανάλυση διαφέρει όταν ένα πρόσωπο χρησιμοποιεί την πηγή αυτή ως μέσο επίθεσης.

3. Έναρξη, διακοπή και λήξη της επίθεσης

Μια δυναμική σύγκρουση απαιτεί διάκριση μεταξύ άμεσης έναρξης, εξέλιξης και οριστικής παύσης της επίθεσης. Σύντομη υποχώρηση ή στιγμιαία διακοπή δεν σημαίνει πάντοτε ότι η επίθεση έληξε. Αντιστρόφως, ένας προηγούμενος κίνδυνος δεν συνεχίζεται νομικά επ’ αόριστον αφού ο επιτιθέμενος σταμάτησε οριστικά και εξέλιπε η δυνατότητα άμεσης προσβολής.

Η απόφαση αριθ. 212 της 23ης Μαΐου 2008, στην ποινική υπόθεση αριθ. 145/2008 του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Β΄ Ποινικό Τμήμα, εξέτασε πρόκληση θανάτου μετά τη λήξη επίθεσης στο πλαίσιο παρατεταμένης οικογενειακής σύγκρουσης. Το δικαστήριο δεν δέχθηκε ότι η προηγούμενη βία αρκούσε από μόνη της για να θεμελιώσει πραγματική ή νομιζόμενη άμυνα για τη μεταγενέστερη πράξη. ^[2]

Η κρίση αυτή δεν μειώνει τη σημασία της συστηματικής βίας. Προγενέστερες απειλές και επιθέσεις μπορεί να είναι σημαντικές για την αντίληψη του άμεσου κινδύνου, την ψυχική κατάσταση και την ποινή. Πρέπει όμως να συνδέονται με τη συγκεκριμένη στιγμή και όχι να χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατο της αμεσότητας.

Ομοίως, δεν αρκεί η τυπική διαπίστωση του «ποιος άρχισε τον καβγά». Η ένταση μπορεί να μεταβληθεί, μπορεί να αρχίσει νέα επίθεση ή μια λεκτική σύγκρουση να εξελιχθεί σε ποιοτικά διαφορετική προσβολή. Κάθε τέτοια μεταβολή πρέπει να διαπιστώνεται, αντί να περιγράφονται όλες οι ενέργειες συλλογικά ως «συμπλοκή».

4. Προστατευόμενα συμφέροντα και πρόσωπο που υφίσταται τη βλάβη

Το άρθρο 12 επιτρέπει την άμυνα όχι μόνο του ίδιου του προσώπου αλλά και των δικαιωμάτων τρίτων και των δημόσιων συμφερόντων που προσδιορίζει. Η βοήθεια προς πρόσωπο που δέχεται επίθεση δεν απολαύει εκ φύσεως μικρότερης προστασίας από την αυτοάμυνα. Ωστόσο, η συμπεριφορά πρέπει πράγματι να αποσκοπεί στην απόκρουση της επίθεσης και όχι στην εκμετάλλευση της σύγκρουσης για χωριστή προσβολή. ^[1]

Η νόμιμη άμυνα χαρακτηρίζεται από πρόκληση βλάβης στον επιτιθέμενο. Η προσβολή αμέτοχου τρίτου δεν δικαιολογείται αυτόματα από την ύπαρξη επίθεσης. Απαιτεί αυτοτελή εξέταση της αιτιότητας, της υπαιτιότητας και οποιασδήποτε άλλης εφαρμοστέας διάταξης. Μια νόμιμη αμυντική πράξη μπορεί να θέσει χωριστό ζήτημα αμελούς προσβολής άλλου εννόμου αγαθού.

Η νόμιμη άμυνα δεν περιέχει γενική απαίτηση να διαφύγει πρώτα ο δεχόμενος την επίθεση ή να αναζητήσει κατ’ ανάγκην βοήθεια από δημόσια αρχή. Αυτό τη διακρίνει από την επικουρικότητα της κατάστασης ανάγκης. Δεν σημαίνει όμως ότι κάθε επιλεγμένο μέσο είναι επιτρεπτό: τα αναγκαία όρια παραμένουν αυτοτελής προϋπόθεση. ^[1]

5. Τα αναγκαία όρια δεν σημαίνουν μαθηματική ισότητα μέσων

Η άμυνα είναι υπέρμετρη όταν είναι προδήλως δυσανάλογη προς τον χαρακτήρα και τον κίνδυνο της επίθεσης. Δεν απαιτούνται ίδια όπλα, ίσος αριθμός πληγμάτων ή ίσες βλάβες. Μια τέτοια μηχανική σύγκριση θα αγνοούσε την πραγματική ανισότητα μεταξύ του δεχόμενου την επίθεση και του επιτιθέμενου. ^[1]

Στα κρίσιμα στοιχεία περιλαμβάνονται η ένταση και η διάρκεια της επίθεσης, ο αριθμός των συμμετεχόντων, τα χρησιμοποιούμενα μέσα, η ηλικία και η σωματική κατάσταση, ο τόπος, η δυνατότητα αντίδρασης και το θιγόμενο έννομο αγαθό. Κανένα μεμονωμένο στοιχείο δεν επιλύει το ζήτημα. Ένα πιο επικίνδυνο μέσο μπορεί να είναι αναγκαίο σε μία κατάσταση και προδήλως υπέρμετρο σε άλλη.

Η αξιολόγηση δεν πρέπει να υποθέτει ότι ο αμυνόμενος διέθετε τον χρόνο ψύχραιμης περίσκεψης που είναι διαθέσιμος στη δικαστική διαδικασία. Αυτό δεν καταργεί την αντικειμενική εξέταση· απαιτεί να λαμβάνονται υπόψη οι πραγματικές συνθήκες λήψης της απόφασης. Οι συνέπειες έχουν σημασία, αλλά η σοβαρή βλάβη δεν θεμελιώνει από μόνη της υπέρβαση.

Εξίσου εσφαλμένη είναι η σύγχυση της αναγκαιότητας της άμυνας με αφηρημένη σκοπιμότητα. Το ερώτημα δεν είναι αν μπορεί εκ των υστέρων να φανταστεί κανείς μια πιο κομψή αντίδραση. Είναι αν η συγκεκριμένη άμυνα ήταν προδήλως δυσανάλογη προς τη συγκεκριμένη άμεση επίθεση.

6. Είσοδος σε κατοικία και ο ειδικός κανόνας του άρθρου 12(3)

Όταν η επίθεση περιλαμβάνει είσοδο σε κατοικία με βία ή διάρρηξη, το άρθρο 12(3) προβλέπει ειδικό κανόνα που αποκλείει την υπέρβαση των ορίων της άμυνας. Η εφαρμογή του απαιτεί τον προσδιοριζόμενο τρόπο εισόδου και επίθεση κατά την έννοια του θεσμού. Δεν αρκεί το απλό γεγονός ότι το περιστατικό συμβαίνει στην κατοικία κάποιου. ^[1]

Η διάταξη δεν καταργεί το χρονικό όριο της επίθεσης ούτε δημιουργεί γενικό δικαίωμα αντιποίνων κατά προσώπου που δεν παρουσιάζει πλέον άμεσο κίνδυνο. Για κάθε μεταγενέστερη πράξη πρέπει να κρίνεται αν συνεχίζεται η ίδια αμυντική κατάσταση. Η άμυνα κατά επίθεσης πρέπει επίσης να διακρίνεται από τη σύλληψη δράστη κατά το άρθρο 12а, που έχει διαφορετικές προϋποθέσεις.

Η διατύπωση δεν πρέπει να διευρύνεται με καθημερινές αναλογίες σε κάθε ακίνητο, αυλή, όχημα ή επαγγελματικό χώρο. Ο χαρακτηρισμός του συγκεκριμένου τόπου και του τρόπου εισόδου απαιτεί νομική ανάλυση και όχι απλή επίκληση της αίσθησης ότι η ιδιοκτησία είναι απαραβίαστη.

7. Υπέρβαση άμυνας, φόβος και σύγχυση

Όταν υπάρχει πραγματική επίθεση αλλά η άμυνα υπερβαίνει προδήλως τα αναγκαία όρια, πρέπει να εξετάζονται η υπαιτιότητα για τη βλάβη και το εφαρμοστέο έγκλημα. Ο Ποινικός Κώδικας προβλέπει ειδικές προνομιούχες μορφές ανθρωποκτονίας και σωματικής βλάβης που τελούνται με υπέρβαση άμυνας. Δεν εφαρμόζονται απλώς επειδή ο δράστης ήταν θυμωμένος ή το θύμα άρχισε τη σύγκρουση. ^[1]

Το άρθρο 12(4) προβλέπει απαλλαγή από την ποινή όταν η υπέρβαση οφείλεται σε φόβο ή σύγχυση. Απαιτείται αιτιώδης σύνδεση μεταξύ αυτής της κατάστασης και της υπέρβασης άμυνας. Φόβος που υπήρξε σε κάποιο σημείο του ιστορικού του προσώπου ή η συνήθης ένταση μιας αντιπαράθεσης δεν επιλύει αυτόματα το ζήτημα.

Αυτός ο λόγος δεν πρέπει να συγχέεται με την απουσία υπέρβασης κατά τις παραγράφους 1 και 3. Η παράγραφος 4 αφορά υπέρβαση άμυνας για την οποία ο νόμος προβλέπει απαλλαγή από την ποινή όταν πληρούνται πρόσθετες προϋποθέσεις. Η διάκριση έχει σημασία και για άλλες έννομες συνέπειες, οπότε ο χαρακτηρισμός δεν πρέπει να περιορίζεται στην αόριστη διατύπωση ότι ο δράστης «ήταν δικαιολογημένος».

Η έντονη ψυχική διέγερση, η νομιζόμενη άμυνα και η τυχαία συμπεριφορά στηρίζονται ομοίως σε διαφορετικές βάσεις. Ψυχιατρική ή ψυχολογική γνωμοδότηση μπορεί να διευκρινίσει την ψυχική κατάσταση, αλλά το δικαστήριο κρίνει αν πληρούνται τα στοιχεία του συγκεκριμένου θεσμού.

8. Η απόδειξη πρέπει να ανασυνθέτει το γεγονός, όχι μόνο τη βλάβη

Τα ιατροδικαστικά ευρήματα για την κατεύθυνση, την ένταση, τη θέση και τη διαδοχή των τραυμάτων είναι σημαντικά, αλλά πρέπει να συγκρίνονται με τα λοιπά αποδεικτικά στοιχεία. Είναι αναγκαίο να διαπιστώνεται πού βρισκόταν κάθε πρόσωπο, ποιες ενέργειες προηγήθηκαν του πλήγματος και αν η επίθεση συνεχιζόταν. Ο αριθμός των τραυμάτων από μόνος του δεν αποτελεί επαρκές νομικό κριτήριο.

Στην απόφαση αριθ. 317 της 19ης Δεκεμβρίου 2014, στην ποινική υπόθεση αριθ. 621/2014, το Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο εξέτασε τη συγκεκριμένη στιγμή πρόκλησης της βλάβης και τα συμπεράσματα για τον δόλο που αντλούνταν από το μέσο, τη θέση και τον τρόπο πρόκλησής της. Η σημασία της έγκειται στη συνεκτίμηση του μηχανισμού και των περιστάσεων και όχι σε μεμονωμένο τεκμήριο βάσει του χρησιμοποιηθέντος αντικειμένου. ^[3]

Ο ισχυρισμός νόμιμης άμυνας δεν μπορεί να απορρίπτεται απλώς επειδή τον προβάλλει ο κατηγορούμενος. Ούτε μπορεί να γίνεται δεκτός χωρίς εξέταση όταν αντιβαίνει σε διαπιστωμένα αντικειμενικά στοιχεία. Ο Κώδικας Ποινικής Δικονομίας απαιτεί σύγκριση ενοχοποιητικών και απαλλακτικών περιστάσεων χωρίς μετακύλιση στον κατηγορούμενο του βάρους απόδειξης της αθωότητάς του. ^[4]

Η διατήρηση ολόκληρης της χρονολογικής ακολουθίας διαθέσιμης καταγραφής είναι ιδιαίτερα σημαντική. Ένα σύντομο απόσπασμα μπορεί να δείχνει την προσβολή ενώ αποκρύπτει την έναρξη ή τη λήξη της επίθεσης. Η νομική αξιολόγηση πρέπει να στηρίζεται στο αποδεδειγμένο σύνολο, όχι στην πιο εντυπωσιακή εικόνα.

9. Υποθετικό παράδειγμα και συμπέρασμα

Ας εξεταστεί ένα αναλυτικό παράδειγμα: ο επιτιθέμενος ασκεί άμεση βία και ο αμυνόμενος την αποκρούει. Αν στη συνέχεια ο επιτιθέμενος αποχωρήσει οριστικά και δεν υπάρχει άμεση συνέχιση του κινδύνου, η καταδίωξη για ανταπόδοση δεν δικαιολογείται από την αρχική άμυνα. Αν όμως η υποχώρηση αποτελεί μέρος συνεχιζόμενης επίθεσης, η αξιολόγηση πρέπει να λαμβάνει υπόψη αυτή την αποδεδειγμένη δυναμική. Εξωτερικά όμοιες πράξεις μπορεί να έχουν διαφορετικό νομικό χαρακτήρα ανάλογα με τον χρόνο και τον σκοπό τους.

Η νόμιμη άμυνα προστατεύει το δικαίωμα απόκρουσης άμεσης άδικης επίθεσης, όχι το δικαίωμα επιβολής ιδιωτικής τιμωρίας. Τα όριά της προσδιορίζονται μέσω του συγκεκριμένου κινδύνου και των πραγματικών συνθηκών αντίδρασης. Η υπέρβαση δεν μπορεί να συνάγεται μηχανικά από βαρύ αποτέλεσμα και η απουσία της δεν μπορεί να τεκμαίρεται από την προηγούμενη υπαιτιότητα του επιτιθέμενου.

Η διαδοχική νομική ανάλυση αρχίζει από την ύπαρξη και τα χρονικά όρια της επίθεσης, περνά από τον αμυντικό σκοπό και τα αναγκαία όρια και μόνο κατόπιν φθάνει στην υπαιτιότητα και στους ειδικούς λόγους απαλλαγής από την ποινή. Η διάκριση αυτή είναι καθοριστική για δίκαιη και νόμιμη επίλυση της υπόθεσης.

Το άρθρο αποτελεί γενική ανάλυση νομικής θεωρίας και πράξης. Κάθε συγκεκριμένη υπόθεση απαιτεί εξέταση του δικαίου που ίσχυε στον κρίσιμο χρόνο και του άρθρου 2 του Ποινικού Κώδικα. Τα υποθετικά παραδείγματα υπηρετούν αποκλειστικά τη νομική ανάλυση και δεν περιγράφουν πραγματικές υποθέσεις.