Η περίπτωση ήσσονος βαρύτητας ως μέσο διαφοροποίησης της ποινικής ευθύνης

Λέξεις-κλειδιά: περίπτωση ήσσονος βαρύτητας· ασημαντότητα· κοινωνική επικινδυνότητα· άρθρο 93 του Ποινικού Κώδικα· άρθρο 55· άρθρο 78а· διαφοροποίηση.

1. Η περίπτωση ήσσονος βαρύτητας είναι ζήτημα νομικού χαρακτηρισμού

Η περίπτωση ήσσονος βαρύτητας διαφοροποιεί την ποινική ευθύνη ανάλογα με τη συγκεκριμένη κοινωνική επικινδυνότητα της πράξης. Δεν είναι γενική δικαστική εξουσία επιείκειας ή αυτόματη συνέπεια χαμηλής αξίας, λευκού ποινικού μητρώου ή αποκατάστασης. Όταν συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις, πρέπει να εφαρμόζεται ο ηπιότερος χαρακτηρισμός· όταν λείπουν, δεν μπορεί να υποκαθιστά μια επιθυμητή ελαφρύτερη ποινή.

Ο νομοθετικός ορισμός βρίσκεται στο άρθρο 93, σημείο 9. Η αξιολόγηση είναι ουσιαστικά συγκριτική: λόγω ασήμαντων ή ανύπαρκτων επιβλαβών συνεπειών ή άλλων ελαφρυντικών περιστάσεων, η συγκεκριμένη περίπτωση πρέπει να εμφανίζει χαμηλότερη κοινωνική επικινδυνότητα από τις συνήθεις περιπτώσεις του αντίστοιχου εγκλήματος. Ο ορισμός λειτουργεί μαζί με τις ειδικές διατάξεις που προβλέπουν μορφή ήσσονος βαρύτητας. ^[1]

Το άρθρο υποστηρίζει ότι απαιτείται νομικά αιτιολογημένη σύγκριση και όχι κατάλογος ευνοϊκών προσωπικών χαρακτηριστικών. Πρέπει να εξηγείται τι χαρακτηρίζει τη συνήθη περίπτωση του συγκεκριμένου εγκλήματος και γιατί η εξεταζόμενη συμπεριφορά υπολείπεται ουσιωδώς αυτού του επιπέδου.

2. Περίπτωση ήσσονος βαρύτητας και ασήμαντη πράξη

Η περίπτωση ήσσονος βαρύτητας δεν πρέπει να συγχέεται με το άρθρο 9(2). Η ασήμαντη πράξη δεν είναι εγκληματική, επειδή λείπει η κοινωνική επικινδυνότητα ή είναι προδήλως ασήμαντη, παρά την τυπική πλήρωση των στοιχείων. Η περίπτωση ήσσονος βαρύτητας παραμένει έγκλημα, αλλά ο νόμος διαφοροποιεί την ευθύνη. Η διάκριση αφορά την ίδια τη βάση της ποινικής αντίδρασης. ^[1]

Είναι συνεπώς εσφαλμένο να περιγράφεται κάθε έγκλημα ήσσονος βαρύτητας ως «ασήμαντη παράβαση». Κοινωνική επικινδυνότητα χαμηλότερη από τη συνήθη δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην προδήλως ασήμαντη κοινωνική επικινδυνότητα. Πρόκειται για ποιοτική νομική διάκριση, όχι απλώς για διαφορετικό βαθμό λεκτικής υποβάθμισης.

Αντιστρόφως, η έλλειψη ειδικής μορφής ήσσονος βαρύτητας δεν αποκλείει την αυτοτελή λειτουργία του άρθρου 9(2), όταν πράγματι συντρέχουν οι προϋποθέσεις του. Η διάταξη όμως δεν μπορεί να δημιουργήσει μη προβλεπόμενο ηπιότερο χαρακτηρισμό μόνο επειδή η ελάχιστη ποινή φαίνεται υψηλή. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει καν έγκλημα και όχι αν η ποινή είναι βολική.

3. Το ορθό συγκριτικό μέτρο

Η σύγκριση πρέπει να αφορά το αντίστοιχο είδος εγκλήματος και την εφαρμοστέα νομοτυπική μορφή. Δεν πείθει ο ισχυρισμός ότι συγκεκριμένο ψευδές έγγραφο είναι ήσσονος βαρύτητας επειδή είναι λιγότερο σοβαρό από ανθρωποκτονία ή ότι περιουσιακό έγκλημα χαμηλής αξίας είναι σύνηθες επειδή η κλοπή είναι γενικά κοινωνικά επικίνδυνη. Και οι δύο συγκρίσεις αστοχούν ως προς το νομοθετικό μέτρο.

Η «συνήθης περίπτωση» δεν είναι στατιστικός μέσος όρος που πρέπει υποχρεωτικά να υπολογιστεί από σύνολο αποφάσεων. Είναι κανονιστικό και αξιολογικό σημείο αναφοράς που προκύπτει από τις προστατευόμενες σχέσεις, τον τυπικό τρόπο προσβολής και τη σημασία των στοιχείων του εγκλήματος. Η αιτιολογία πρέπει να είναι συγκεκριμένη και ελέγξιμη και να μην περιορίζεται στη δήλωση ότι η επικινδυνότητα «δεν είναι χαμηλότερη από τη συνήθη».

Η σύγκριση πρέπει να εξετάζει τρόπο εκτέλεσης, ένταση, διάρκεια, αντικείμενο, συνέπειες, κίνητρα και λοιπές κρίσιμες περιστάσεις. Το άρθρο 93, σημείο 9, δεν περιορίζει την αξιολόγηση μόνο στην περιουσιακή ζημία. Ούτε απαιτεί να συντρέχει ταυτόχρονα κάθε ευνοϊκός παράγοντας. ^[1]

4. Η χαμηλή αξία και η απουσία βλάβης δεν είναι αυτοτελώς καθοριστικές

Στα περιουσιακά εγκλήματα η αξία είναι σημαντική, αλλά όχι αποκλειστική. Ο τρόπος εισόδου, η ευάλωτη θέση του παθόντος, η συστηματική συμπεριφορά ή η κατάχρηση ιδιαίτερης εμπιστοσύνης μπορεί να μεταβάλουν την εκτίμηση. Αντιστρόφως, γενική επίκληση προστασίας της ιδιοκτησίας δεν αποκλείει την περίπτωση ήσσονος βαρύτητας, διότι ισχύει και για την ίδια την ηπιότερη μορφή.

Δεν υπάρχει καθολικό ποσό κάτω από το οποίο κάθε έγκλημα είναι ήσσονος βαρύτητας. Ειδικά όρια αξίας σε ορισμένες διατάξεις εφαρμόζονται σύμφωνα με το δικό τους αντικείμενο και δεν επεκτείνονται σε όλα τα εγκλήματα. Ούτε ο πληθωρισμός ούτε η κοινή αντίληψη για ένα «μικρό ποσό» υποκαθιστούν την αξιολόγηση της συγκεκριμένης προσβολής. ^[1]

Στα εγκλήματα συμπεριφοράς, η απουσία πρόσθετης υλικής βλάβης μπορεί να είναι τυπική. Δεν αποδεικνύει επομένως από μόνη της χαμηλότερη επικινδυνότητα από τις συνήθεις περιπτώσεις. Πρέπει να αξιολογούνται η άμεσα θιγόμενη σχέση —για παράδειγμα η εμπιστοσύνη στην επίσημη βεβαίωση— και ο τρόπος προσβολής της.

Αυτό δεν σημαίνει ότι έγκλημα συμπεριφοράς δεν μπορεί ποτέ να αποτελεί περίπτωση ήσσονος βαρύτητας. Το στενότερο συμπέρασμα είναι ότι η απουσία συνέπειας την οποία δεν απαιτεί ο νόμος δεν γίνεται αυτομάτως καθοριστική. Πρέπει να αναλύεται συνολικά η συγκεκριμένη επικινδυνότητα.

5. Προσωπικές περιστάσεις και μεταγενέστερη συμπεριφορά

Το λευκό ποινικό μητρώο, τα ευνοϊκά στοιχεία προσωπικότητας και οι οικογενειακές συνθήκες μπορεί να έχουν σημασία, αλλά δεν μετατρέπουν από μόνα τους μια σοβαρά τελεσθείσα πράξη σε περίπτωση ήσσονος βαρύτητας. Ο νόμος απαιτεί συγκριτική εκτίμηση της περίπτωσης. Οι προσωπικές πληροφορίες πρέπει να συνδέονται με τον τρόπο, τα κίνητρα και την πραγματική κοινωνική επικινδυνότητα και όχι να υποκαθιστούν αυτή την έρευνα.

Η αποκατάσταση πρέπει επίσης να συνεκτιμάται σε συνάρτηση με τον χρόνο της και το εφαρμοστέο έγκλημα. Μπορεί να θεμελιώνει ειδική μειωμένη ποινή, να συμβάλλει στην αξιολόγηση της περίπτωσης ή να επηρεάζει την επιμέτρηση. Στο ίδιο γεγονός δεν μπορεί να αποδίδεται αυθαίρετα όποια έννομη συνέπεια παράγει το επιθυμητό αποτέλεσμα. ^[1]

Υπάρχει και ο αντίθετος κίνδυνος: η άρνηση παραδοχής της κατηγορίας να θεωρηθεί εμπόδιο στον χαρακτηρισμό της περίπτωσης ως ήσσονος βαρύτητας. Το δικαίωμα υπεράσπισης δεν μπορεί να συνεπάγεται δυσμενή μεταχείριση. Το δικαστήριο οφείλει να διακρίνει την πραγματική μεταγενέστερη επιβλαβή συμπεριφορά από τη δικονομική αμφισβήτηση των πραγματικών περιστατικών ή του νομικού χαρακτηρισμού. ^[2]

6. Περίπτωση ήσσονος βαρύτητας, άρθρο 55 και απαλλαγή κατά το άρθρο 78а

Το άρθρο 55 αφορά την επιβολή ποινής όταν συντρέχουν εξαιρετικές ή πολυάριθμες ελαφρυντικές περιστάσεις και οι λοιπές νόμιμες προϋποθέσεις. Αυτό δεν αποτελεί κατ’ ανάγκην περίπτωση ήσσονος βαρύτητας. Η πράξη μπορεί να διατηρεί τον βασικό χαρακτηρισμό της, ενώ το συγκεκριμένο νόμιμο κατώτατο όριο ποινής θα ήταν δυσανάλογα αυστηρό ενόψει των διαπιστωμένων λόγων. ^[1]

Αντιστρόφως, όταν συντρέχει περίπτωση ήσσονος βαρύτητας, πρέπει πρώτα να επιλέγεται ο ορθός προνομιούχος χαρακτηρισμός. Είναι παράνομη η απόρριψη αυτού του χαρακτηρισμού επειδή παρόμοιο πρακτικό αποτέλεσμα θα μπορούσε να επιτευχθεί με ελαφρύτερη ποινή για τη βασική μορφή του εγκλήματος. Ο χαρακτηρισμός έχει αυτοτελείς συνέπειες και δεν μπορεί να υποκαθίσταται από λόγους σκοπιμότητας κατά την επιμέτρηση της ποινής.

Το άρθρο 78а αποτελεί τρίτο μηχανισμό, με δικές του προϋποθέσεις απαλλαγής από την ποινική ευθύνη και επιβολής διοικητικής κύρωσης. Η πράξη παραμένει έγκλημα. Δεν επιτρέπει κάθε περίπτωση ήσσονος βαρύτητας τέτοια απαλλαγή, ούτε κάθε εφαρμογή του άρθρου 78а θεμελιώνει περίπτωση ήσσονος βαρύτητας. Η σειρά είναι ορθός χαρακτηρισμός, εξέταση των ειδικών προϋποθέσεων και, μόνο κατόπιν, η αντίστοιχη συνέπεια. ^[1]

Το ειδικό καθεστώς του άρθρου 218б για ορισμένα περιουσιακά εγκλήματα αποτελεί άλλη, διακριτή βάση. Απαιτεί τις δικές του προϋποθέσεις σχετικά με την αξία, την αποκατάσταση και άλλα στοιχεία. Δεν θεσπίζει γενικό κανόνα αυτόματης μετατροπής κάθε εγκλήματος ήσσονος βαρύτητας σε διοικητική παράβαση. ^[1]

7. Η κατ’ εξακολούθηση δραστηριότητα αξιολογείται ως αποδεδειγμένο σύνολο

Όταν συντρέχει κατ’ εξακολούθηση έγκλημα, τα επιμέρους περιστατικά δεν μπορούν να απομονώνονται τεχνητά, ώστε το καθένα να φαίνεται μικρής σημασίας και η συνολική δραστηριότητα να χάνει τη βαρύτητά της. Πρέπει πρώτα να αποδεικνύεται η ενότητα κατά το άρθρο 26 και κατόπιν να αξιολογείται το σύνολο. Μη αποδεδειγμένα περιστατικά δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται για την απόρριψη του χαρακτηρισμού της περίπτωσης ως ήσσονος βαρύτητας. ^[1]

Η επανάληψη από μόνη της δεν αρκεί κατ’ ανάγκην για κατηγορηματικό συμπέρασμα σε κάθε περίπτωση. Ο αριθμός, η χρονική περίοδος, ο μηχανισμός και οι συνολικές συνέπειες έχουν σημασία σε σχέση με το συγκεκριμένο έγκλημα. Η αιτιολογημένη απόφαση πρέπει να εξηγεί γιατί τα χαρακτηριστικά αυτά εντάσσουν την περίπτωση στο σύνηθες ή σε χαμηλότερο επίπεδο κοινωνικής επικινδυνότητας.

8. Το νομολογιακό παράδειγμα της συμβολαιογραφικής πιστοποίησης

Η απόφαση αριθ. 664 της 29ης Δεκεμβρίου 2010, στην ποινική υπόθεση αριθ. 686/2010 του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Γ΄ Ποινικό Τμήμα, επικύρωσε τον χαρακτηρισμό βάσει της βασικής μορφής του άρθρου 311 και όχι της ήσσονος βαρύτητας μορφής. Σε υπόθεση οκτώ ψευδών συμβολαιογραφικών πιστοποιήσεων, το δικαστήριο συνεκτίμησε τη σημασία της θιγόμενης πιστοποιητικής λειτουργίας· η απουσία αποδεδειγμένης μεταγενέστερης περιουσιακής ζημίας δεν θεμελίωνε από μόνη της περίπτωση ήσσονος βαρύτητας. ^[3]

Η απόφαση δεν θεσπίζει κανόνα που αποκλείει ανεξαιρέτως τις περιπτώσεις ήσσονος βαρύτητας όταν εμπλέκεται συμβολαιογράφος ή δημόσιο έγγραφο. Καταδεικνύει την ανάγκη σύγκρισης της συγκεκριμένης προστατευόμενης σχέσης και όχι μόνο του οικονομικού αποτελέσματος.

9. Πώς πρέπει να αιτιολογείται η αξιολόγηση

Μια αξιόπιστη πρακτική προσέγγιση αρχίζει με τον προσδιορισμό του εφαρμοστέου εγκλήματος και της ύπαρξης ή μη μορφής ήσσονος βαρύτητας. Στη συνέχεια εκθέτει όλα τα πραγματικά χαρακτηριστικά που μειώνουν ή αυξάνουν την κοινωνική επικινδυνότητα σε σύγκριση με μια συνήθη περίπτωση. Τέλος, εξηγείται η συνδυασμένη επίδρασή τους. Δεν αρκεί ένας κατάλογος που καταλήγει στο αναιτιολόγητο «επομένως η περίπτωση είναι ήσσονος βαρύτητας».

Το αίτημα της υπεράσπισης πρέπει να είναι συγκεκριμένο. Είναι χρήσιμο να διακρίνεται ο κύριος ισχυρισμός ότι δεν υφίσταται έγκλημα κατά το άρθρο 9(2), το επικουρικό αίτημα για προνομιούχο χαρακτηρισμό και η χωριστή θέση ως προς την επιμέτρηση της ποινής. Η προβολή τους ως εναλλακτικών νομικών επιχειρημάτων αποτρέπει τη σύγχυση διακριτών βάσεων.

Η εισαγγελική αρχή και το δικαστήριο οφείλουν ομοίως να απαντούν στα ουσιώδη επιχειρήματα και όχι να επικαλούνται μόνο τη δημόσια σημασία της καταπολέμησης αυτού του είδους εγκληματικότητας. Η γενική πρόληψη δεν υποκαθιστά τον εξατομικευμένο χαρακτηρισμό. Οι απαιτήσεις του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας για αιτιολογία και απόδειξη πέραν αμφιβολίας ισχύουν και για τα πραγματικά περιστατικά στα οποία στηρίζεται η αξιολόγηση της περίπτωσης. ^[2]

10. Συμπέρασμα

Η περίπτωση ήσσονος βαρύτητας αποτελεί μέσο ακριβούς και όχι αυθαίρετης μείωσης της ποινικής ευθύνης. Η εφαρμογή της απαιτεί σύγκριση με συνήθεις περιπτώσεις του αντίστοιχου εγκλήματος και συνολική αξιολόγηση των αποδεδειγμένων περιστάσεων. Η χαμηλή αξία, το λευκό ποινικό μητρώο και η αποκατάσταση αποτελούν δυνητικά επιχειρήματα, όχι αυτόματους κανόνες.

Η διάκρισή της από την ασημαντότητα, την εξαιρετική μείωση της ποινής και την απαλλαγή με επιβολή διοικητικής κύρωσης είναι καθοριστική. Η ορθή σειρά διαπιστώνει πρώτα τον εγκληματικό χαρακτήρα και τον ακριβή χαρακτηρισμό και ακολουθεί το επιτρεπτό καθεστώς κυρώσεων. Έτσι επιτυγχάνεται εξατομικευμένη δικαιοσύνη μέσω του νόμου και όχι με παράκαμψη των κατηγοριών του.

Το άρθρο αποτελεί γενική ανάλυση νομικής θεωρίας και πράξης. Κάθε συγκεκριμένη υπόθεση απαιτεί εξέταση του δικαίου που ίσχυε στον κρίσιμο χρόνο και του άρθρου 2 του Ποινικού Κώδικα. Τα υποθετικά παραδείγματα υπηρετούν αποκλειστικά τη νομική ανάλυση και δεν περιγράφουν πραγματικές υποθέσεις.