Αιτιότητα στα εγκλήματα που τελούνται με παράλειψη

Λέξεις-κλειδιά: παράλειψη· αιτιότητα· υποχρέωση ενέργειας· δυνατότητα αποτροπής· αμέλεια· επαγγελματική ευθύνη· απόδειξη.

1. Η παράλειψη ως βάση ατομικής ποινικής ευθύνης

Το δυσκολότερο ερώτημα σχετικά με την ποινικά αξιόλογη παράλειψη δεν είναι γιατί το πρόσωπο δεν ενήργησε, αλλά γιατί η επελθούσα βλάβη μπορεί να του αποδοθεί ως αποτέλεσμα που προκάλεσε. Ένα όριο χωρίζει την ηθική αποδοκιμασία της αδράνειας από την ποινική ευθύνη για θάνατο, σωματική βλάβη ή περιουσιακή ζημία. Το όριο αυτό δεν μπορεί να υπερβεί κανείς διαπιστώνοντας απλώς ότι η έγκαιρη παρέμβαση θα ήταν επιθυμητή. Πρέπει να αποδειχθούν συγκεκριμένη υποχρέωση ενέργειας, πραγματική δυνατότητα εκπλήρωσής της, αιτιώδης σύνδεσμος και η απαιτούμενη μορφή υπαιτιότητας.

Ο Ποινικός Κώδικας αναγνωρίζει την παράλειψη ως μορφή συμπεριφοράς, αλλά δεν περιέχει γενικό κανόνα που μετατρέπει κάθε ανεκπλήρωτη υποχρέωση σε πρόκληση όλων των επακόλουθων βλαβών. Η εφαρμογή των άρθρων 9(1) και 11 και της οικείας διάταξης του Ειδικού Μέρους απαιτεί χωριστή εξέταση κάθε προϋπόθεσης. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αρχή της ατομικής ευθύνης του άρθρου 35: η συμμετοχή σε ιατρική ομάδα, επιχείρηση ή διοικητικό όργανο δεν υποκαθιστά την απόδειξη της ατομικής συμπεριφοράς. ^[1]

Κεντρική θέση της μελέτης είναι ότι η αιτιότητα διά παραλείψεως πρέπει να εξετάζεται σε τρία διακριτά επίπεδα: την πραγματική δυνατότητα αποτροπής του συγκεκριμένου αποτελέσματος· το αν η αποτροπή του υπαγόταν στη νομική υποχρέωση του προσώπου· και την υπαίτια μη εκπλήρωση αυτής της υποχρέωσης. Η σύγχυση των επιπέδων αυτών ενέχει τον κίνδυνο μετατροπής μιας οργανωτικής αστοχίας σε ποινική ευθύνη χωρίς υπαιτιότητα.

2. Νομικά κρίσιμη παράλειψη και πρόκληση αποτελέσματος

Τα εγκλήματα που τιμωρούν τη μη εκπλήρωση συγκεκριμένης υποχρέωσης πρέπει να διακρίνονται από τα εγκλήματα αποτελέσματος που τελούνται με παράλειψη. Στα πρώτα ο νόμος ενδέχεται να μην απαιτεί πρόσθετη βλάβη. Στα δεύτερα το αποτέλεσμα αποτελεί στοιχείο του εγκλήματος και η κατηγορούσα αρχή οφείλει να αποδείξει τη σύνδεσή του με τη συγκεκριμένη παράλειψη. Η παράλειψη παροχής βοήθειας και η πρόκληση θανάτου λόγω παραβίασης ειδικής υποχρέωσης επιμέλειας δεν είναι εναλλάξιμοι νομικοί χαρακτηρισμοί. ^[1]

Ένα πρόσωπο μπορεί να έχει παραβιάσει επαγγελματικό κανόνα χωρίς η παραβίαση να έχει προκαλέσει τον θάνατο του παθόντος. Είναι επίσης δυνατό το αντίστροφο: μια παράλειψη να έχει αιτιώδη σημασία, αλλά να λείπει η απόδειξη της απαιτούμενης υπαιτιότητας. Συνεπώς, το συμπέρασμα «υπήρξε παραβίαση και επήλθε θάνατος» είναι αρχική πραγματική διαπίστωση, όχι ολοκληρωμένος ποινικός συλλογισμός.

Στο έγκλημα αποτελέσματος πρέπει να προσδιορίζεται και το ίδιο το αποτέλεσμα. Δεν αρκεί να συζητείται αν ο παθών θα πέθαινε τελικά από υποκείμενη νόσο. Κρίσιμο είναι αν μπορούσε να αποτραπεί ο συγκεκριμένος θάνατος, που επήλθε στον αποδεδειγμένο χρόνο και με τον αποδεδειγμένο μηχανισμό. Η προϋπάρχουσα ευπάθεια δεν στερεί τη ζωή και την υγεία από την ποινική προστασία.

3. Πηγή και έκταση της υποχρέωσης ενέργειας

Η ποινική ανάλυση αρχίζει με το ερώτημα ποιος όφειλε να προβεί σε συγκεκριμένη ενέργεια, με ποια νομική βάση και κατά ποια περίοδο. Πηγή μπορεί να είναι νομοθετική διάταξη, νομικά ρυθμισμένη επαγγελματική λειτουργία ή συγκεκριμένη ανάθεση στο πλαίσιο έννομης σχέσης. Η σύμβαση ή η περιγραφή θέσης μπορεί να εξειδικεύει την υποχρέωση, αλλά δεν μπορεί από μόνη της να δημιουργήσει νέο έγκλημα. Όταν η ποινική διάταξη ενσωματώνει απαιτήσεις άλλων κανόνων, πρέπει να προσδιορίζεται ο εφαρμοστέος κανόνας και όχι να γίνεται αφηρημένη αναφορά στην «ορθή πρακτική». ^[1]

Η έννοια του «εγγυητή» είναι χρήσιμη ως θεωρητική περιγραφή προσώπου επιφορτισμένου με την προστασία συγκεκριμένου έννομου αγαθού ή τον έλεγχο πηγής κινδύνου. Δεν αποτελεί όμως αυτοτελή νομοθετική βάση καταδίκης. Πρέπει να εξηγείται γιατί το συγκεκριμένο πρόσωπο είχε την υποχρέωση, ποια μέσα διέθετε και αν ο κίνδυνος ενέπιπτε στο ουσιαστικό πεδίο της ανατεθείσας λειτουργίας.

Η προηγούμενη δημιουργία κινδύνου μπορεί επίσης να είναι κρίσιμη για μεταγενέστερες υποχρεώσεις. Δεν συνεπάγεται απεριόριστη ευθύνη για κάθε επόμενη δυσμενή εξέλιξη. Πρέπει να αποδεικνύονται η νομική βάση της απαιτούμενης παρέμβασης, η σύνδεσή της με τον συγκεκριμένο κίνδυνο που δημιουργήθηκε και η πραγματική δυνατότητα ελέγχου του. Η αντίθετη προσέγγιση θα μετέτρεπε το προηγούμενο αιτιώδες ιστορικό σε τεκμήριο ενοχής.

Κατά την αλλαγή βάρδιας ή την παράδοση εργασίας είναι ιδιαίτερα σημαντικό να διακρίνονται οι υποχρεώσεις προσωπικής ενέργειας, ειδοποίησης και οργάνωσης παρέμβασης άλλου αρμόδιου προσώπου. Η διαβίβαση πληροφοριών δεν εκπληρώνει αυτομάτως μια ήδη υφιστάμενη υποχρέωση άμεσης παρέμβασης. Αντιστρόφως, η έλλειψη διευθυντικής εξουσίας δεν μπορεί να παραβλέπεται όταν η κατηγορούσα αρχή αποδίδει οργανωτική αστοχία σε απλό εργαζόμενο.

4. Πραγματική δυνατότητα και χρονικό περιθώριο παρέμβασης

Η απαιτούμενη ενέργεια πρέπει να ήταν πρακτικά δυνατή. Σημασία έχουν οι διαθέσιμοι πόροι, ο χρόνος αντίδρασης, τα προσόντα, η πρόσβαση στο σχετικό αντικείμενο και η δυνατότητα εξασφάλισης βοήθειας. Η απαίτηση δεν περιορίζεται στη σωματική δυνατότητα: πρόσωπο που δεν διαθέτει την αναγκαία αρμοδιότητα ενδέχεται να οφείλει να σημάνει συναγερμό, χωρίς να δικαιούται να εκτελέσει αυτοτελώς συγκεκριμένη εξειδικευμένη δραστηριότητα.

Η αξιολόγηση πρέπει να αναφέρεται στον χρόνο κατά τον οποίο απαιτούνταν η παρέμβαση. Η εκ των υστέρων γνώση της βλάβης δεν αποδεικνύει ότι το πρόσωπο διέθετε προηγουμένως τις ίδιες πληροφορίες. Η αντικειμενική δυνατότητα αποτροπής αφορά την κατάσταση της διαδικασίας· η υπαιτιότητα αφορά όσα το πρόσωπο γνώριζε ή όφειλε και μπορούσε να διαπιστώσει τότε. Τα ερωτήματα συνδέονται, αλλά δεν ταυτίζονται.

Αν το αποτέλεσμα είχε ήδη καταστεί μη αναστρέψιμο πριν γεννηθεί η υποχρέωση, η μεταγενέστερη παράλειψη δεν μπορεί να το έχει προκαλέσει. Ενδέχεται να συνιστά άλλο έγκλημα ή πειθαρχικό παράπτωμα, αλλά η σοβαρότητα της επιλήψιμης συμπεριφοράς δεν αποκαθιστά αιτιώδη σύνδεσμο με αποτέλεσμα που ήταν ήδη μη αναστρέψιμο.

5. Υποθετική αξιολόγηση και τα όριά της

Στην ενεργητική συμπεριφορά το συνήθες ερώτημα είναι πώς μεταβλήθηκε η πραγματικότητα. Στην παράλειψη πρέπει να ανασυντεθεί τι θα συνέβαινε αν η απαιτούμενη ενέργεια είχε εκτελεστεί εγκαίρως. Η υποθετική αυτή διερεύνηση δεν είναι αυθαίρετη εικασία: πρέπει να στηρίζεται σε αποδεδειγμένα γεγονότα και αξιόπιστες ειδικές γνώσεις. Δεν προστίθεται υποθετικά η ιδανική συμπεριφορά ενός παντογνώστη επαγγελματία, αλλά η συγκεκριμένη νόμιμη ενέργεια που απαιτούνταν και ήταν δυνατή.

Στην πράξη πρέπει να τίθενται διαδοχικά τρία ερωτήματα. Ποια ακριβώς ενέργεια παραλείφθηκε; Ποιο ήταν το τελευταίο χρονικό σημείο κατά το οποίο μπορούσε να επηρεάσει την εξέλιξη; Ποια επίδραση θα είχε στο συγκεκριμένο αποτέλεσμα υπό τις αποδεδειγμένες πραγματικές συνθήκες; Απάντηση όπως «η παρέμβαση πιθανότατα θα βοηθούσε» αφήνει απροσδιόριστα τόσο τον μηχανισμό όσο και τον βαθμό δυνατότητας αποτροπής.

Η ποινική διαδικασία δεν επιτρέπει καταδίκη στηριζόμενη σε υποθέσεις. Το άρθρο 303 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας απαιτεί η κατηγορία να αποδεικνύεται πέραν αμφιβολίας, ενώ το άρθρο 103 δεν υποχρεώνει τον κατηγορούμενο να αποδείξει την αθωότητά του. Συνεπώς, η στατιστική μείωση του κινδύνου δεν μπορεί από μόνη της να υποκαταστήσει την απόδειξη ότι η συγκεκριμένη παράλειψη προκάλεσε το αποτέλεσμα που αποτελεί στοιχείο του εγκλήματος. ^[2]

Αυτό δεν απαιτεί μαθηματική βεβαιότητα, ανέφικτη στην εμπειρική επιστήμη. Η διάκριση είναι μεταξύ αιτιολογημένου συμπεράσματος από το σύνολο των αποδείξεων και ανεπίλυτης αιτιώδους αβεβαιότητας. Η θεωρία της αύξησης του κινδύνου μπορεί να κατευθύνει την έρευνα, αλλά δεν πρέπει να λειτουργεί ως αυτοτελές τεκμήριο αιτιότητας. Ομοίως, η απώλεια ευκαιρίας καλύτερης έκβασης δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με πρόκληση θανάτου κατά τον Ποινικό Κώδικα.

6. Πολλαπλές παραλείψεις και παρέμβαση τρίτων

Όταν περισσότερα πρόσωπα ενεργούν ή παραλείπουν διαδοχικά, η αιτιώδης ανάλυση πρέπει να παραμένει εξατομικευμένη. Μεταγενέστερο επαγγελματικό σφάλμα δεν διακόπτει αναγκαστικά τον σύνδεσμο προηγούμενης παράλειψης με τη βλάβη. Αν η αρχική παραβίαση έθεσε σε κίνηση μια διαδικασία και η επόμενη την επιδείνωσε, περισσότερες συμπεριφορές μπορεί να έχουν αιτιώδη σημασία.

Ενδεικτική είναι η απόφαση αριθ. 63 της 30ής Ιουλίου 2020 στην ποινική υπόθεση αριθ. 175/2020 του Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Β΄ Ποινικό Τμήμα. Το δικαστήριο εξέτασε διαδοχικές παραλείψεις στη μαιευτική και γυναικολογική περίθαλψη και δεν δέχθηκε ότι η μεταγενέστερη συμπεριφορά άλλου ιατρού ή η μεταφορά σε άλλη μονάδα υγείας διέκοπτε αναγκαστικά τον αρχικό αιτιώδη σύνδεσμο. Παράλληλα, διέκρινε τις παραβιάσεις που συνδέονταν με το αποτέλεσμα από άλλες προβαλλόμενες παραβιάσεις που δεν θεμελίωναν ευθύνη γι’ αυτό. ^[3]

Η προσέγγιση αυτή δεν δημιουργεί συλλογική ενοχή της ομάδας. Όταν περισσότεροι προκαλούν βλάβη από αμέλεια, η ευθύνη καθενός εξετάζεται αυτοτελώς· η συμμετοχή του άρθρου 20 του Ποινικού Κώδικα προϋποθέτει εκ δόλου έγκλημα. Δεν αρκεί ότι όλοι εργάζονταν στον ίδιο οργανισμό ή θα μπορούσαν συλλογικά να συμβάλουν σε καλύτερη έκβαση. ^[1]

Ούτε η συμπεριφορά του παθόντος αποτελεί γενικό λόγο αποκλεισμού της αιτιότητας. Πρέπει να διαπιστώνεται αν δημιούργησε ανεξάρτητη διαδικασία, αν αποτελούσε προβλέψιμο στοιχείο του αρχικού κινδύνου και αν η υποχρέωση του προσώπου περιλάμβανε προστασία από αυτήν ακριβώς την αντίδραση. Το συντρέχον πταίσμα του αστικού δικαίου δεν μεταφέρεται μηχανικά σε ποσοστιαία μείωση της ποινικής ευθύνης.

7. Πραγματογνωμοσύνη και όρια των ειδικών γνώσεων

Ο πραγματογνώμονας εξετάζει τον τεχνικό, ιατρικό ή άλλο εξειδικευμένο μηχανισμό. Το δικαστήριο κρίνει αν πληρούνται τα στοιχεία του εγκλήματος. Ερωτήματα όπως «είναι ένοχος ο κατηγορούμενος;» ή «τελέστηκε έγκλημα;» δεν μπορούν να ανατίθενται στον πραγματογνώμονα. Η γνωμοδότηση πρέπει να ελέγχεται και να αξιολογείται μαζί με τις λοιπές αποδείξεις. ^[2]

Μια ορθά διατυπωμένη εντολή πραγματογνωμοσύνης πρέπει να καλύπτει εναλλακτικούς μηχανισμούς πρόκλησης της βλάβης, τον χρόνο κατά τον οποίο το αποτέλεσμα κατέστη μη αναστρέψιμο, την επίδραση της συγκεκριμένης παραλειφθείσας ενέργειας και τα δεδομένα που διακρίνουν την πιθανότητα από αποδεδειγμένο αιτιώδη μηχανισμό. Όταν οι πραγματογνώμονες διαφωνούν, πρέπει να διευκρινίζονται οι πραγματικές αφετηρίες της διαφωνίας και όχι απλώς να προτιμάται η γνωμοδότηση με περισσότερες υπογραφές.

Η έλλειψη τεκμηρίωσης μπορεί να δυσχεραίνει την απόδειξη, αλλά δεν δικαιολογεί αντιστροφή του βάρους απόδειξης. Ελλιπές μητρώο, παρατήρηση που λείπει ή πρακτικό που δεν συντάχθηκε πρέπει να αξιολογούνται σε σχέση με την κατηγορία. Οι ελλείψεις αυτές δεν αποδεικνύουν αυτομάτως ούτε τον συγκεκριμένο φυσιολογικό μηχανισμό ούτε τον δόλο.

8. Υποθετική περίπτωση και σειρά νομικής αξιολόγησης

Το ακόλουθο παράδειγμα είναι αναλυτικό και δεν περιγράφει πραγματική υπόθεση. Εργαζόμενος σε βάρδια οφείλει να ενεργοποιήσει διακοπή έκτακτης ανάγκης μετά από συγκεκριμένο σήμα. Δεν το κάνει και επέρχεται σοβαρός τραυματισμός. Η διαπίστωση του σήματος, της παράλειψης και του τραυματισμού δεν αρκεί για την ευθύνη. Απαιτούνται αποδείξεις για το αν το σύστημα λειτουργούσε, αν η έγκαιρη διακοπή μπορούσε να αποτρέψει τον συγκεκριμένο τραυματισμό και αν ο εργαζόμενος μπορούσε να αναγνωρίσει το σήμα.

Αν η αυτόματη προστασία είχε υποστεί μη αναστρέψιμη βλάβη πριν από τη βάρδια και η χειροκίνητη διακοπή δεν μπορούσε να επηρεάσει την έκβαση, μόνη η παράβαση της οδηγίας δεν αποδεικνύει αιτιότητα μέσω της παράλειψης. Αν όμως η χειροκίνητη διακοπή λειτουργούσε και η έγκαιρη ενεργοποίησή της θα διέκοπτε την επικίνδυνη διαδικασία, απομένει η αξιολόγηση της γνώσης, της απαιτούμενης επιμέλειας και της συγκεκριμένης μορφής υπαιτιότητας.

Όταν υπάρχουν στοιχεία ότι ο εργαζόμενος δεν είχε εκπαιδευτεί, οι δυνατότητες και οι υποχρεώσεις του πρέπει να διακρίνονται από ενδεχόμενη παραβίαση καθηκόντων του διευθυντή. Το οργανωτικό πταίσμα του διευθυντή δεν απορροφά την ατομική ευθύνη του εργαζομένου· ούτε επιτρέπεται ο εργαζόμενος να υποκαθιστά διοικητικές αστοχίες που δεν διερευνήθηκαν.

9. Συμπέρασμα

Η αιτιότητα διά παραλείψεως δεν είναι ποινική υπόθεση που συνάγεται από ανεκπλήρωτη υποχρέωση. Είναι αυτοτελές στοιχείο που απαιτεί απόδειξη ότι συγκεκριμένη, απαιτούμενη και δυνατή ενέργεια θα απέτρεπε το ορισμένο αποτέλεσμα. Η νομική υποχρέωση προσδιορίζει την έκταση της ευθύνης, ενώ η υπαιτιότητα καθορίζει αν η αποδεδειγμένη αιτιότητα είναι αξιόποινη.

Στην πράξη πρέπει να αποφεύγονται δύο συμμετρικά σφάλματα: η καταδίκη για κάθε βλάβη που ακολουθεί επαγγελματική παράλειψη και ο αποκλεισμός της αιτιότητας όποτε συνέδραμαν και άλλοι παράγοντες. Το νόμιμο συμπέρασμα βρίσκεται στην εξατομικευμένη σύνδεση της υποχρέωσης, του χρόνου παρέμβασης, του πραγματικού μηχανισμού και της υπαίτιας στάσης απέναντι στο αποτέλεσμα.

Το άρθρο αποτελεί γενική ανάλυση νομικής θεωρίας και πράξης. Κάθε συγκεκριμένη υπόθεση απαιτεί εξέταση του δικαίου που ίσχυε στον κρίσιμο χρόνο και του άρθρου 2 του Ποινικού Κώδικα. Τα υποθετικά παραδείγματα υπηρετούν αποκλειστικά τη νομική ανάλυση και δεν περιγράφουν πραγματικές υποθέσεις.