Νομιζόμενη άμυνα ως μορφή πραγματικής πλάνης

Λέξεις-κλειδιά: νομιζόμενη άμυνα· πραγματική πλάνη· νομιζόμενη επίθεση· δόλος· αμέλεια· άρθρο 14 του Ποινικού Κώδικα.

1. Όταν η επίθεση υπάρχει στη σκέψη του προσώπου αλλά όχι στην πραγματικότητα

Στη νομιζόμενη άμυνα δεν υπάρχει πραγματική επίθεση, αλλά το πρόσωπο αντιλαμβάνεται εσφαλμένα περιστατικά βάσει των οποίων πιστεύει ότι αμύνεται. Αυτό τη διακρίνει τόσο από τη νόμιμη άμυνα όσο και από εν γνώσει βία που δικαιολογείται εκ των υστέρων με μια γενική αίσθηση κινδύνου.

Το ζήτημα ανήκει στη θεωρία της υπαιτιότητας. Αντικειμενικά ανύπαρκτη επίθεση δεν μπορεί να θεμελιώσει πραγματική άμυνα κατά το άρθρο 12. Η εσφαλμένη αντίληψη μπορεί όμως να έχει σημασία βάσει των κανόνων για την πραγματική πλάνη και την υπαίτια πρόκληση αποτελέσματος. Το άρθρο 14 αποτελεί τη νομοθετική βάση διάκρισης μεταξύ αποκλεισθέντος δόλου και ενδεχομένως υπολειπόμενης ευθύνης από αμέλεια. Ο Κώδικας δεν περιέχει χωριστό άρθρο με τίτλο «νομιζόμενη άμυνα». ^[1]

Το άρθρο υποστηρίζει ότι η νομική αξιολόγηση πρέπει να ανασυνθέτει όχι μόνο τις αντικειμενικές περιστάσεις αλλά και τη συγκεκριμένη εσφαλμένη αντίληψη. Η διαπίστωση φόβου δεν αρκεί. Η έρευνα πρέπει να διευκρινίζει τι ακριβώς πίστευε το πρόσωπο ότι συνέβαινε, γιατί το αντιλαμβανόταν έτσι και αν η άμυνα θα ήταν επιτρεπτή με βάση τα υποτιθέμενα αυτά περιστατικά.

2. Τέσσερις διαφορετικές καταστάσεις που δεν πρέπει να συγχέονται

Η πρώτη κατάσταση είναι πραγματική, άμεση άδικη επίθεση και άμυνα εντός των αναγκαίων ορίων. Εφαρμόζεται το άρθρο 12, όχι η πραγματική πλάνη. Η δεύτερη είναι πραγματική επίθεση με υπέρβαση της άμυνας, που απαιτεί εξέταση της υπαιτιότητας και των ειδικών κανόνων περί υπέρβασης. ^[1]

Η τρίτη είναι αντικειμενική απουσία επίθεσης σε συνδυασμό με αληθινή πραγματική πλάνη ως προς την ύπαρξή της. Αυτή είναι η κατάσταση που θέτει ζήτημα νομιζόμενης άμυνας. Η τέταρτη είναι γνώση των αληθινών περιστατικών αλλά εσφαλμένη πεποίθηση ότι ο νόμος επιτρέπει εκδίκηση, τιμωρία ή βίαιη αυτοδικία. Η τελευταία δεν αποτελεί πραγματική πλάνη σχετικά με επίθεση απλώς επειδή ο δράστης αποκαλεί τη συμπεριφορά «άμυνα».

Οι ψυχικές διαταραχές που ενδέχεται να επηρεάζουν τον καταλογισμό κατά το άρθρο 33 αποτελούν χωριστό ζήτημα. Δεν ισοδυναμεί κάθε στρεβλή αντίληψη με έλλειψη καταλογισμού, όπως δεν αποτελεί κάθε υποψία πραγματική πλάνη που αποκλείει τον δόλο. Διαφορετικές νομικές βάσεις απαιτούν διαφορετικές πραγματικές προϋποθέσεις και δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται αδιακρίτως. ^[1]

3. Το περιεχόμενο της εσφαλμένης αντίληψης

Η αντίληψη πρέπει να αφορά συγκεκριμένα περιστατικά: μια κίνηση που γίνεται αντιληπτή ως άμεση επίθεση· ένα αντικείμενο που εκλαμβάνεται ως επικίνδυνο μέσο· ή συμπεριφορά προς άλλο πρόσωπο που εκλαμβάνεται ως άδικη βία. Η γενική πεποίθηση ότι κάποιος είναι επικίνδυνος δεν αποδεικνύει από μόνη της πλάνη ως προς άμεση επίθεση τη συγκεκριμένη στιγμή.

Η έρευνα πρέπει να προσδιορίζει τι είδε, άκουσε ή αντιλήφθηκε με άλλο τρόπο το πρόσωπο και πώς το συνέδεσε με άμεσο κίνδυνο. Η διάκριση μεταξύ αντίληψης και υπόθεσης είναι ουσιώδης. Προγενέστερα γεγονότα μπορεί να εξηγούν την ερμηνεία ενός αμφίσημου σήματος, αλλά δεν καταργούν την ανάγκη διαπίστωσης του ίδιου του σήματος και της πραγματικής αντίληψής του.

Η εσφαλμένη αντίληψη δεν χρειάζεται να συμπίπτει σε κάθε λεπτομέρεια με τη μεταγενέστερη λεκτική περιγραφή της. Τα γεγονότα μπορεί να εξελίσσονται γρήγορα και η αντίληψη να είναι ελλιπής. Ωστόσο, οι ουσιώδεις περιστάσεις που, κατά την αντίληψη του δράστη, δικαιολογούν αμυντική αντίδραση πρέπει να μπορούν να διακριθούν από εκ των υστέρων κατασκευασμένη υπερασπιστική εκδοχή.

4. Γιατί η πλάνη μπορεί να αποκλείσει τον δόλο

Όποιος πράγματι αντιλαμβάνεται ανύπαρκτη επίθεση και αντιδρά εντός όσων θα ήταν επιτρεπτά υπό τις νομιζόμενες περιστάσεις δεν βρίσκεται στην ίδια θέση ως προς την υπαιτιότητα με εκείνον που γνωρίζει ότι δεν υπάρχει επίθεση και βλάπτει εκ προθέσεως άλλον. Η διάκριση απορρέει από την αρχή της ευθύνης λόγω υπαιτιότητας και τους κανόνες περί πραγματικής πλάνης, όχι από τη δημιουργία αντικειμενικού δικαιώματος άμυνας κατά αθώου προσώπου. ^[1]

Απαιτούνται δύο έρευνες. Είναι αληθινή η πλάνη ως προς τις πραγματικές περιστάσεις; Θα δικαιολογούσαν τα υποτιθέμενα περιστατικά τη συγκεκριμένη αμυντική πράξη; Αν κάποιος αναμένει εσφαλμένα ένα ελαφρύ σπρώξιμο, αυτό δεν εντάσσει αυτόματα κάθε σοβαρή σωματική βλάβη στο πεδίο της επιτρεπτής υποτιθέμενης άμυνας.

Έτσι αποτρέπεται η μετατροπή του υποκειμενικού φόβου σε γενική άδεια άσκησης βίας. Ο νόμος αναγνωρίζει την πραγματική πλάνη, αλλά δεν αποδέχεται ανεπιφύλακτα την προσωπική εκτίμηση του δράστη για τα επιτρεπτά μέσα. Τα πραγματικά περιστατικά μπορεί να γίνονται εσφαλμένα αντιληπτά· τα νομικά όρια δεν καθορίζονται μονομερώς από το άτομο.

5. Συγγνωστή πλάνη και πρόκληση αποτελέσματος από αμέλεια

Μετά τον αποκλεισμό του δόλου πρέπει να εξετάζεται αν η άγνοια ή η εσφαλμένη αντίληψη οφειλόταν σε αμέλεια. Αν το πρόσωπο όφειλε και μπορούσε να αναγνωρίσει την αληθινή κατάσταση, μπορεί να προκύψει ευθύνη από αμέλεια, αλλά μόνο εφόσον ο νόμος ποινικοποιεί την αντίστοιχη πρόκληση αποτελέσματος από αμέλεια. Το άρθρο 14(2) δεν δημιουργεί νέα εγκλήματα από αμέλεια. ^[1]

Η υποχρέωση και η δυνατότητα ορθής αξιολόγησης πρέπει να διαπιστώνονται συγκεκριμένα. Σημασία έχουν η ορατότητα, ο χρόνος αντίδρασης, προγενέστερα σαφή σήματα, η δυνατότητα διάκρισης αντικειμένων και οι πληροφορίες που πράγματι διέθετε ο δράστης. Το γεγονός ότι κάποιος που βλέπει αργότερα μια καταγραφή αναγνωρίζει τις περιστάσεις δεν αποδεικνύει αυτόματα ότι ο δράστης μπορούσε να το είχε πράξει μέσα σε δευτερόλεπτα.

Αντιστρόφως, το επείγον δεν πρέπει να τεκμαίρεται απλώς επειδή το επικαλείται ο δράστης. Αν αντικειμενικά στοιχεία δείχνουν επαρκή χρόνο, καθαρή ορατότητα και απουσία αμφίσημων ενεργειών, πρέπει να εξετάζεται η ενδεχόμενη πρόκληση αποτελέσματος από αμέλεια ή δόλο βάσει των πραγματικών περιστατικών. Δεν υφίσταται γενικό προνόμιο υπέρ μιας βιαστικής, επιθετικής ερμηνείας.

Οι ειδικές γνώσεις και η επαγγελματική κατάρτιση μπορεί να επηρεάζουν την αξιολόγηση που ήταν απαιτητή και δυνατή. Δεν δημιουργούν, ωστόσο, τεκμήριο δόλου. Ούτε η κατανάλωση αλκοόλ θεμελιώνει από μόνη της συγγνωστή πλάνη· πρέπει να εξετάζονται η συγκεκριμένη ψυχική κατάσταση και οι εφαρμοστέοι κανόνες υπαιτιότητας.

6. Υποτιθέμενη επίθεση και υπέρμετρη υποτιθέμενη άμυνα

Οι δυσκολότερες περιπτώσεις αφορούν πρόσωπο που αντιλαμβάνεται εσφαλμένα επίθεση, αλλά προκαλεί βλάβη που θα ήταν προδήλως υπέρμετρη ακόμη και με βάση τα περιστατικά που φανταζόταν. Η διαπίστωση της πλάνης από μόνη της δεν επιλύει πλήρως την υπαιτιότητα. Η πλάνη σχετικά με τον κίνδυνο πρέπει να διαχωρίζεται από τη στάση απέναντι στην επιλεγμένη προσβολή.

Η προνομιούχος μορφή εγκλήματος λόγω υπέρβασης πραγματικής άμυνας δεν μπορεί να εφαρμόζεται μηχανικά απλώς επειδή το πρόσωπο αισθανόταν ότι δέχεται επίθεση. Πρέπει να εξηγείται η νομοθετική διαδρομή από τη διαπιστωμένη εσφαλμένη αντίληψη στον συγκεκριμένο χαρακτηρισμό. Το ίδιο ισχύει για την επίκληση φόβου ή σύγχυσης κατά το άρθρο 12(4), οι προϋποθέσεις του οποίου δεν μπορούν να υποκαθίστανται από γενικό ισχυρισμό περί φόβου. ^[1]

Η προτεινόμενη εδώ προσέγγιση είναι διαδοχική: πρώτα ανασύνθεση της νομιζόμενης επίθεσης, έπειτα αξιολόγηση της επιτρεπτής άμυνας εναντίον της και μόνο κατόπιν προσδιορισμός του πώς η πλάνη επηρεάζει την υπαιτιότητα για την πραγματική βλάβη. Δεν προτείνεται καθολικός χαρακτηρισμός· διασφαλίζεται ότι δεν παραλείπονται χωριστά νομικά ζητήματα.

7. Η δικαστική εξέταση δεν εξαντλείται στην άρνηση ύπαρξης πραγματικής επίθεσης

Η απουσία πραγματικής επίθεσης αποκλείει την πραγματική άμυνα, αλλά λογικά δεν αρκεί για να αποκλείσει τη νομιζόμενη άμυνα. Η τελευταία απαιτεί εξέταση της αντίληψης του δράστη. Το δικαστήριο πρέπει να κρίνει αν τα περιστατικά στηρίζουν την προβαλλόμενη εσφαλμένη αντίληψη και όχι απλώς να επαναλαμβάνει ότι το θύμα δεν επιτιθόταν αντικειμενικά.

Στην απόφαση αριθ. 131 της 17ης Μαρτίου 2025, στην ποινική υπόθεση αριθ. 54/2025 του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Β΄ Ποινικό Τμήμα, η νομιζόμενη άμυνα εξετάστηκε βάσει των δεκτών γενόμενων περιστάσεων, της συμπεριφοράς του θύματος και του μηχανισμού πρόκλησης της βλάβης. Η απόρριψή της στηρίχθηκε στη συγκεκριμένη έλλειψη αποδεικτικής στήριξης της υποτιθέμενης αμυντικής κατάστασης και όχι σε θέση ότι η νομιζόμενη άμυνα είναι εκ φύσεως αδύνατη. ^[2]

Μια επιμέρους πραγματική εκτίμηση τέτοιας απόφασης δεν πρέπει να μετατρέπεται σε γενικό ιατρικό ή νομικό κανόνα. Η φύση των τραυμάτων έχει σημασία στο πλαίσιο του συγκεκριμένου μηχανισμού, αλλά δεν θεμελιώνει καθολικό κανόνα ότι ορισμένος αριθμός ή βάθος τραυμάτων αποκλείει πάντοτε την αμυντική αντίδραση.

8. Απόδειξη της πραγματικής αντίληψης

Οι άμεσες δηλώσεις, οι επικοινωνίες πριν από το γεγονός, οι θέσεις των συμμετεχόντων, ο φωτισμός, οι καταγραφές και η συμπεριφορά αμέσως μετά την αντίδραση μπορεί να είναι κρίσιμα στοιχεία. Καμία πηγή δεν πρέπει να αξιολογείται μεμονωμένα. Η μεταγενέστερη συνειδητοποίηση της πλάνης διαφέρει από την αντίληψη κατά τον χρόνο της πράξης.

Η πραγματογνωμοσύνη μπορεί να διευκρινίσει την αντιληπτική ικανότητα, χαρακτηριστικά της ψυχικής κατάστασης ή τη συμβατότητα της περιγραφόμενης αντίδρασης με τα αντικειμενικά ίχνη. Δεν μπορεί να καθορίσει το νομικό συμπέρασμα περί ύπαρξης νομιζόμενης άμυνας. Η αξιολόγηση αυτή ανήκει στην αρχή που κρίνει την υπόθεση. ^[3]

Ο κατηγορούμενος δεν φέρει το βάρος απόδειξης της αθωότητάς του. Αυτό δεν μετατρέπει κάθε ισχυρισμό φόβου σε αποδεδειγμένο γεγονός· απαιτεί από την εισαγγελική αρχή και το δικαστήριο να εξετάζουν τις κρίσιμες απαλλακτικές περιστάσεις. Η απόδειξη πέραν αμφιβολίας κατά το άρθρο 303 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας αφορά και την υπαιτιότητα σε σχέση με τη βλάβη. ^[3]

Η αιτιολογία της απόφασης πρέπει να διακρίνει τρία ενδεχόμενα συμπεράσματα: η εσφαλμένη αντίληψη δεν υπήρχε· υπήρχε αλλά σχηματίστηκε από αμέλεια· ή υπήρχε και δεν μπορεί να αποδοθεί σε αμέλεια. Αυτά επιφέρουν διαφορετικές συνέπειες και δεν μπορούν να υποκαθίστανται από τη γενική αξιολόγηση ότι «η αντίδραση ήταν αδικαιολόγητη».

9. Αναλυτικό παράδειγμα και συμπέρασμα

Το υποθετικό αυτό παράδειγμα δεν περιγράφει πραγματική υπόθεση. Σε χώρο με ανεπαρκή φωτισμό, κάποιος εκλαμβάνει ένα αντικείμενο στο χέρι άλλου ως άμεσο μέσο επίθεσης και αντιδρά. Η νομική αξιολόγηση εξαρτάται από τις πραγματικές κινήσεις, την ορατότητα, την προηγούμενη συμπεριφορά και τον διαθέσιμο χρόνο αναγνώρισης. Πρέπει να διαπιστωθεί αληθινή πλάνη, μαζί με την αμυντική ενέργεια που θα ήταν επιτρεπτή απέναντι στον αντιληπτό κίνδυνο.

Αν το πρόσωπο αναγνώριζε τον αβλαβή χαρακτήρα του αντικειμένου αλλά παρ’ όλα αυτά έβλαψε τον άλλον λόγω προηγούμενης σύγκρουσης, δεν υπάρχει πραγματική πλάνη σχετικά με επίθεση. Αν υπήρξε αληθινή πλάνη, αλλά το πρόσωπο μπορούσε και όφειλε να αξιολογήσει ορθά την κατάσταση, εξετάζεται η πρόκληση αποτελέσματος από αμέλεια. Αν η πλάνη δεν οφειλόταν σε αμέλεια, το συμπέρασμα διαφέρει. Καμία από αυτές τις εκδοχές δεν μπορεί να επιλεγεί χωρίς ανασύνθεση των αποδεικτικών στοιχείων.

Η νομιζόμενη άμυνα δεν αποτελεί αντικειμενική δικαιολόγηση προσβολής αθώου προσώπου. Είναι θεσμός που διαφοροποιεί με ακρίβεια την υπαιτιότητα σε μια εσφαλμένα αντιληπτή αμυντική κατάσταση. Η εφαρμογή της διασφαλίζει την ατομική ευθύνη λόγω υπαιτιότητας, χωρίς να μετατρέπει τον φόβο σε δικαίωμα άσκησης βίας.

Το άρθρο αποτελεί γενική ανάλυση νομικής θεωρίας και πράξης. Κάθε συγκεκριμένη υπόθεση απαιτεί εξέταση του δικαίου που ίσχυε στον κρίσιμο χρόνο και του άρθρου 2 του Ποινικού Κώδικα. Τα υποθετικά παραδείγματα υπηρετούν αποκλειστικά τη νομική ανάλυση και δεν περιγράφουν πραγματικές υποθέσεις.