Το κατ’ εξακολούθηση έγκλημα και η διάκρισή του από την πραγματική συρροή

Λέξεις-κλειδιά: κατ’ εξακολούθηση έγκλημα· πραγματική συρροή· άρθρο 26 του Ποινικού Κώδικα· ομοιογένεια υπαιτιότητας· νομικός χαρακτηρισμός· ενότητα του εγκλήματος.

1. Η ενότητα του εγκλήματος δεν είναι ζήτημα δικονομικής ευχέρειας

Μια σειρά επιλήψιμων πράξεων μπορεί να συνιστά ένα κατ’ εξακολούθηση έγκλημα, περισσότερα εγκλήματα σε πραγματική συρροή ή άλλη σύνθετη μορφή εγκληματικής δραστηριότητας. Η επιλογή δεν εξαρτάται από την επιθυμία συντόμευσης του κατηγορητηρίου ή μείωσης της ποινής. Απορρέει από τα νομοθετικά στοιχεία και τις αποδεδειγμένες συνδέσεις μεταξύ των επιμέρους πράξεων.

Το άρθρο 26 του Ποινικού Κώδικα θεσπίζει ενότητα ουσιαστικού δικαίου υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και αποκλείει τα άρθρα 23–25 για τις πράξεις που περιλαμβάνει. Αντίθετα, η πραγματική συρροή προϋποθέτει αυτοτελή εγκλήματα, για τα οποία καθορίζονται πρώτα χωριστές ποινές και κατόπιν εφαρμόζονται οι κανόνες ενιαίας συνολικής ποινής. Η εσφαλμένη συνένωση ή διάσπαση επηρεάζει επομένως όχι μόνο την ποινή αλλά και το αντικείμενο της κατηγορίας. ^[1]

Κεντρική θέση είναι ότι το κατ’ εξακολούθηση έγκλημα πρέπει να αποδεικνύεται με συγκεκριμένες αντικειμενικές και υποκειμενικές συνδέσεις. Η ομοιότητα των πράξεων είναι αναγκαία αλλά όχι επαρκής. Το ίδιο κίνητρο, ο ίδιος παθών ή κοντινές ημερομηνίες δεν υποκαθιστούν τις σωρευτικές απαιτήσεις του άρθρου 26(1).

2. Πρώτο κριτήριο: χωριστές πράξεις του ίδιου είδους εγκλήματος

Το κατ’ εξακολούθηση έγκλημα απαιτεί τουλάχιστον δύο πράξεις, καθεμία από τις οποίες πληροί αυτοτελώς την ίδια ή διαφορετικές νομοτυπικές μορφές του ίδιου εγκλήματος. Βασικές και διακεκριμένες μορφές μπορούν να συνδυαστούν υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις. Ωστόσο, κλοπή, απάτη και υπεξαίρεση από υπάλληλο δεν μπορούν να συνενωθούν αυθαίρετα μόνο επειδή αποβλέπουν όλες σε οικονομικό όφελος. ^[1]

Πριν εξεταστεί η ενότητα, κάθε πράξη πρέπει να εξατομικεύεται κατά χρόνο, τόπο, αντικείμενο, τρόπο εκτέλεσης, δράστη και υπαίτια στάση. Διατύπωση όπως «διέπραττε παραβάσεις επί μήνες» δεν επιτρέπει έλεγχο ούτε των στοιχείων κάθε πράξης ούτε της σύνδεσής τους. Το συνολικό αποτέλεσμα δεν απαλλάσσει την κατηγορούσα αρχή από αυτό το βάρος απόδειξης.

Αντιστρόφως, δεν είναι κάθε σωματική κίνηση χωριστή πράξη κατά το άρθρο 26. Περισσότερες διαδοχικές κινήσεις κατά μία αφαίρεση περιουσίας μπορεί να αποτελούν μία πράξη εκτέλεσης. Ο τεμαχισμός φυσικά ενιαίας συμπεριφοράς και η κατόπιν «επανένωσή» της με το άρθρο 26 είναι εξίσου ανακριβής με τη συγχώνευση πραγματικά αυτοτελών εγκλημάτων.

3. Σύντομα χρονικά διαστήματα και ίδιες συνθήκες

Ο νόμος δεν καθορίζει καθολικό ανώτατο αριθμό ημερών μεταξύ πράξεων. Η απαίτηση σύντομων διαστημάτων είναι αξιολογική και εξετάζεται σε συνάρτηση με τη φύση του εγκλήματος, τη διατήρηση των συνθηκών και τον τρόπο εμφάνισης ευκαιριών για επόμενες πράξεις. Είναι εσφαλμένη η εισαγωγή εξωνομοθετικού χρονικού ορίου που κρίνει αυτόματα κάθε περίπτωση. ^[1]

Ένα σύντομο διάστημα μπορεί να στηρίζει την ενότητα, αλλά δεν την αποδεικνύει μόνο του. Δύο απάτες την ίδια ημέρα με εντελώς διαφορετικές αφορμές μπορεί να απαιτούν χωριστή αξιολόγηση. Ομοίως, μεγαλύτερο διάστημα δεν πρέπει να απομονώνεται από την επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα μέσα στην οποία έλαβαν χώρα οι πράξεις. Σε κάθε περίπτωση, η αιτιολογία πρέπει να εξηγεί γιατί η συγκεκριμένη περίοδος είναι σύντομη για την εξεταζόμενη εγκληματική δραστηριότητα.

Οι ίδιες συνθήκες δεν απαιτούν απόλυτη ταυτότητα κάθε εξωτερικού όρου. Σημασία έχει ένας σταθερός πυρήνας: ανατεθειμένα καθήκοντα, πρόσβαση σε περιουσία, χρησιμοποιούμενος μηχανισμός, επαναλαμβανόμενη ευκαιρία και πρότυπο αλληλεπίδρασης. Η αλλαγή διεύθυνσης δεν αποκλείει αναγκαστικά την ενότητα· η αμετάβλητη διεύθυνση δεν τη δημιουργεί αναγκαστικά.

Ας εξεταστεί ταμίας που υπεξαιρεί επανειλημμένα εμπιστευμένα ποσά μέσω της ίδιας λογιστικής διαδικασίας. Αυτό διαφέρει από μεταγενέστερη απόκτηση ξένων χρημάτων με χωριστή εξαπάτηση εκτός των ανατεθειμένων καθηκόντων. Η κοινή πρόθεση πλουτισμού δεν εξαλείφει τις διαφορές στα στοιχεία των εγκλημάτων και στις πραγματικές συνθήκες.

4. Ομοιογένεια υπαιτιότητας και υποκειμενική σύνδεση

Η ομοιογένεια της υπαιτιότητας εξετάζεται μαζί με την απαίτηση οι μεταγενέστερες πράξεις να συνεχίζουν τις προηγούμενες και υποκειμενικά. Δεν αρκεί να ήταν όλες εκ προθέσεως. Πρέπει να διευκρινίζεται πώς η προηγούμενη συμπεριφορά συνδέεται με την απόφαση επανάληψης και αν διατηρείται ενιαίος προσανατολισμός υπό ουσιωδώς όμοιες συνθήκες. ^[1]

Το άρθρο 26(1) δεν απαιτεί ρητά ο δράστης να έχει σχεδιάσει, πριν από την πρώτη πράξη, τον τελικό αριθμό και τις ακριβείς ημερομηνίες όλων των επόμενων πράξεων. Η απουσία λεπτομερούς προηγούμενου σχεδίου δεν αποτελεί συνεπώς αυτοτελή λόγο άρνησης κατ’ εξακολούθηση εγκλήματος. Εξίσου, γενική υπόθεση περί «εγκληματικής προδιάθεσης» δεν υποκαθιστά την απόδειξη της υποκειμενικής σύνδεσης.

Δηλώσεις, επικοινωνίες, λογιστικές ενέργειες, επανειλημμένη χρήση ενός σχεδίου και αντιδράσεις μετά από προηγούμενη πράξη μπορεί να έχουν αποδεικτική σημασία. Αξιολογούνται συγκεκριμένα, χωρίς η καθημερινή ομοιότητα να μετατρέπεται σε τεκμήριο δόλου. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται κατά τη συνένωση πράξεων με διαφορετικές μορφές υπαιτιότητας ή ποιοτικά διαφορετικό προσανατολισμό.

5. Νομοθετικά όρια της ενότητας

Το άρθρο 26(6) περιορίζει ρητά τον θεσμό ως προς εγκλήματα κατά του προσώπου διαφορετικών ατόμων και πράξεις μετά την κατάθεση του κατηγορητηρίου, καθώς και προγενέστερες πράξεις που δεν περιλαμβάνονται σε αυτό. Τα όρια δεν παρακάμπτονται μόνο επειδή η συμπεριφορά είναι πραγματικά όμοια. Πρέπει επίσης να εξετάζεται η ακριβής έκταση της κατατεθείσας κατηγορίας. ^[1]

Η απαγόρευση για διαφορετικούς παθόντες δεν πρέπει να αναδιατυπώνεται ως γενικός κανόνας ότι κάθε έγκλημα που θίγει περισσότερους ιδιοκτήτες αποκλείει το άρθρο 26. Ο νόμος αναφέρεται σε συγκεκριμένη κατηγορία εγκλημάτων. Τα σύνθετα εγκλήματα και οι συμπεριφορές που θίγουν περισσότερα έννομα αγαθά απαιτούν ανάλυση της νομικής τους φύσης και όχι μηχανική καταμέτρηση των θιγόμενων προσώπων.

Ούτε η δικονομική συνένωση υποθέσεων αποδεικνύει ενότητα ουσιαστικού δικαίου. Αντιστρόφως, η εκδίκαση διαφορετικών επεισοδίων σε χωριστές διαδικασίες δεν απαλλάσσει το δικαστήριο από την εξέταση των εφαρμοστέων κανόνων συρροής και τη συνεκτίμηση προηγούμενων δικαστικών αποφάσεων. Κρίσιμα είναι τα νομοθετικά όρια και η πραγματική ταυτότητα, όχι μόνο οι αριθμοί υποθέσεων.

6. Προσδιορισμός του χαρακτηρισμού του συνόλου

Στο κατ’ εξακολούθηση έγκλημα το αξιόποινο καθορίζεται με συνεκτίμηση των επιμέρους πράξεων και του συνολικού τους αποτελέσματος. Αυτό δεν επιτρέπει άθροιση αξιών άσχετων με το αντικείμενο του ίδιου εγκλήματος ή συμπερίληψη μη αποδεδειγμένων επεισοδίων για να συμπληρωθεί όριο διακεκριμένης μορφής. Πρέπει πρώτα να αποδειχθεί η έκταση της ενότητας και μόνο κατόπιν να αξιολογηθεί το σύνολο. ^[1]

Το άρθρο 26(3) και (4) περιέχει ειδικούς κανόνες συνδυασμού βασικών και διακεκριμένων μορφών. Το συμπέρασμα δεν περιορίζεται στον μηχανικό τύπο «μία πράξη είναι βαρύτερη, άρα το σύνολο λαμβάνει τον βαρύτερο χαρακτηρισμό». Ο νόμος απαιτεί να εξετάζεται η σημασία των επιβαρυντικών περιστάσεων για ολόκληρη την εγκληματική δραστηριότητα. Η εκτίμηση πρέπει να αιτιολογείται και όχι απλώς να ανακοινώνεται.

Ρυθμίζονται ρητά και διαφορετικά στάδια ολοκλήρωσης. Όταν συνδυάζονται ολοκληρωμένες πράξεις και απόπειρες, το άρθρο 26(5) επιτρέπει τιμώρηση κατά τους κανόνες της απόπειρας, εφόσον οι ολοκληρωμένες πράξεις δεν επηρεάζουν ουσιωδώς τη συνολική εγκληματική δραστηριότητα. Μία ολοκληρωμένη επιμέρους πράξη δεν επιλύει επομένως αυτομάτως τον χαρακτηρισμό του συνόλου. ^[1]

7. Πραγματική συρροή και συναφείς κατασκευές

Όταν λείπει η απαιτούμενη ενότητα, τα αυτοτελή εγκλήματα δεν παύουν να υπάρχουν. Εφαρμόζονται τα άρθρα 23–25 εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις τους. Η πραγματική συρροή αφορά διαφορετικά εγκλήματα τελούμενα με χωριστές πράξεις· μία πράξη που συνιστά περισσότερα εγκλήματα θέτει ζήτημα κατ’ ιδέαν συρροής. Οι διακρίσεις προηγούνται του υπολογισμού της συνολικής ποινής. ^[1]

Το κατ’ εξακολούθηση έγκλημα δεν πρέπει να συγχέεται με το διαρκές. Στο πρώτο, χωριστές πράξεις που πληρούν στοιχεία εγκλήματος συνενώνονται από τον νόμο. Στο δεύτερο, διατηρείται στον χρόνο μία παράνομη κατάσταση ή πληρούνται διαρκώς τα στοιχεία του εγκλήματος, εφόσον το επιτρέπει η δομή του. Η επανειλημμένη απόκτηση απαγορευμένων αντικειμένων και η αδιάλειπτη κατοχή ήδη αποκτημένου αντικειμένου δεν αναλύονται με τον ίδιο τρόπο.

Τα εγκλήματα που απαιτούν συστηματική τέλεση ή κατ’ επάγγελμα δραστηριότητα έχουν επίσης δική τους δομή. Η επανάληψη ή η διαρκής δραστηριότητα μπορεί να αποτελεί στοιχείο του ίδιου του εγκλήματος. Το άρθρο 26 δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως γενική εξήγηση κάθε επανάληψης. Αφετηρία πρέπει πάντοτε να είναι η πράξη εκτέλεσης και τα λοιπά στοιχεία της συγκεκριμένης διάταξης.

8. Νομολογιακό παράδειγμα και αποδεικτική πειθαρχία

Η απόφαση αριθ. 664 της 29ης Δεκεμβρίου 2010 στην ποινική υπόθεση αριθ. 686/2010 του Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Γ΄ Ποινικό Τμήμα, εξέτασε οκτώ συμβολαιογραφικές βεβαιώσεις στο πλαίσιο κατηγορίας κατά το άρθρο 311 σε συνδυασμό με το άρθρο 26. Το παράδειγμα δείχνει εφαρμογή πέραν των περιουσιακών εγκλημάτων· δεν δημιουργεί γενικό τεκμήριο ότι κάθε έγγραφο που συντάσσει το ίδιο πρόσωπο αποτελεί μέρος ενός εγκλήματος. ^[2]

Η υπεράσπιση έναντι εσφαλμένης συνένωσης πρέπει να προσδιορίζει το συγκεκριμένο στοιχείο που λείπει: διαφορετικό είδος εγκλήματος, διακοπή συνθηκών, ανομοιογενή υπαιτιότητα, έλλειψη υποκειμενικής σύνδεσης ή νομοθετική απαγόρευση. Η διαφωνία με τον συνολικό χαρακτηρισμό δεν υποκαθιστά την ανάλυση των επιμέρους πράξεων. Αντιστρόφως, η υπεράσπιση έναντι εσφαλμένου διαχωρισμού πρέπει να αναδεικνύει τον αποδεδειγμένο κοινό πυρήνα και την πλήρωση κάθε προϋπόθεσης.

Η δικαστική αιτιολογία πρέπει να επιτρέπει έλεγχο του ποιες πράξεις περιλήφθηκαν και γιατί. Το άρθρο 305(3) του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας απαιτεί αποδεδειγμένα γεγονότα, αποδεικτική βάση και νομική αιτιολόγηση· η απαίτηση αυτή δεν συμβιβάζεται με σύνοψη που κρύβει μη αποδεδειγμένα επεισόδια σε ένα συνολικό ποσό. Αν ορισμένες πράξεις αποκλειστούν, πρέπει να εκτιμηθούν οι συνέπειες για τον χαρακτηρισμό και την ποινή των υπολοίπων. ^[3]

9. Επιμέτρηση της ποινής και ανεπίτρεπτη διπλή αξιολόγηση

Το κατ’ εξακολούθηση έγκλημα δεν εγγυάται κατ’ ανάγκην ευνοϊκότερη έκβαση. Η συνολική αξία του αντικειμένου ή των συνεπειών του μπορεί να θεμελιώσει διακεκριμένη μορφή. Ούτε η πραγματική συρροή σημαίνει αυτομάτως αριθμητική άθροιση κάθε ποινής. Η σύγκριση πρέπει να ακολουθεί τον νόμο και όχι τη διαίσθηση ότι ένας χαρακτηρισμός είναι πάντοτε «ηπιότερος». ^[1]

Κατά την επιμέτρηση, ο αριθμός των πράξεων, η διάρκεια και η επιμονή μπορεί να έχουν σημασία για το συγκεκριμένο έγκλημα. Πρέπει όμως να τηρείται το άρθρο 56: περίσταση που έχει ήδη συνεκτιμήσει ο νομοθέτης κατά τον ορισμό του εγκλήματος δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ξανά ως αυτοτελής λόγος επιβάρυνσης. Το συνολικό ποσό δεν μπορεί συγχρόνως να θεμελιώνει τον χαρακτηρισμό και, χωρίς πρόσθετη αιτιολογία, να αποτελεί δεύτερο επιβαρυντικό παράγοντα. ^[1]

10. Συμπέρασμα

Το κατ’ εξακολούθηση έγκλημα είναι νομοθετικά αναγνωρισμένη ενότητα, όχι τεχνική σύνοψης αποδείξεων. Η εφαρμογή του απαιτεί κάθε πράξη να πληροί αυτοτελώς τα στοιχεία εγκλήματος, να υπάρχει αποδεδειγμένη αντικειμενική και υποκειμενική σύνδεση και να απουσιάζει νομοθετικό κώλυμα. Η πραγματική συρροή εφαρμόζεται όταν τα εγκλήματα διατηρούν την αυτοτέλειά τους και πληρούνται οι δικές της προϋποθέσεις.

Η ασφαλέστερη πρακτική μέθοδος έχει δύο στάδια: πρώτα εξετάζεται κάθε πράξη αυτοτελώς και κατόπιν η σύνδεση των αποδεδειγμένων πράξεων. Έτσι αποτρέπονται τόσο η αδικαιολόγητη διεύρυνση μίας κατηγορίας όσο και ο τεχνητός πολλαπλασιασμός των εγκλημάτων. Η ενότητα ουσιαστικού δικαίου πρέπει να αποδεικνύεται πριν χρησιμοποιηθεί για τον καθορισμό της ποινής.

Το άρθρο αποτελεί γενική ανάλυση νομικής θεωρίας και πράξης. Κάθε συγκεκριμένη υπόθεση απαιτεί εξέταση του δικαίου που ίσχυε στον κρίσιμο χρόνο και του άρθρου 2 του Ποινικού Κώδικα. Τα υποθετικά παραδείγματα υπηρετούν αποκλειστικά τη νομική ανάλυση και δεν περιγράφουν πραγματικές υποθέσεις.