Πραγματική πλάνη και απόκλιση της αιτιώδους διαδρομής

Λέξεις-κλειδιά: πραγματική πλάνη· δόλος· αμέλεια· αιτιώδης διαδρομή· aberratio ictus· νομική πλάνη· άρθρο 14 του Ποινικού Κώδικα.

1. Γιατί το αποτέλεσμα από μόνο του δεν θεμελιώνει δόλο

Η ποινική ευθύνη δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά σε ό,τι συνέβη αντικειμενικά. Είναι επίσης αναγκαίο να διαπιστωθεί πώς αντιλαμβανόταν ο δράστης την πραγματική κατάσταση κατά τον χρόνο της συμπεριφοράς του. Η πραγματική πλάνη θέτει ακριβώς αυτό το ερώτημα: συμπίπτουν οι πραγματικές περιστάσεις που συγκροτούν το έγκλημα με την αντίληψη του προσώπου γι’ αυτές και ποια είναι η νομική σημασία τυχόν απόκλισης;

Το άρθρο 14 του Ποινικού Κώδικα συνδέει την άγνοια πραγματικών περιστατικών που συγκροτούν έγκλημα με τον αποκλεισμό του δόλου. Για την ευθύνη από αμέλεια πρέπει επιπροσθέτως να εξετάζεται αν η ίδια η άγνοια οφειλόταν σε αμέλεια. Επομένως, η πλάνη δεν αποτελεί ούτε καθολικό λόγο ατιμωρησίας ούτε απλώς ελαφρυντική περίσταση. Μπορεί να μεταβάλει τον ίδιο τον νομικό χαρακτηρισμό ή να αποκλείσει την ποινική ευθύνη. ^[1]

Η ανάλυση υποστηρίζει τη διάκριση μεταξύ πλάνης σχετικής με πραγματικό στοιχείο του εγκλήματος και απόκλισης του τρόπου με τον οποίο επέρχεται πράγματι το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα. Η πρώτη αφορά το περιεχόμενο της γνώσης· η δεύτερη απαιτεί αξιολόγηση του αν η πραγματική αιτιώδης διαδρομή παραμένει εντός του πεδίου της υπαίτιας συμπεριφοράς. Δεν έχει κάθε άγνοια νομική σημασία, ούτε απαιτείται να έχει προβλεφθεί κάθε λεπτομέρεια της αιτιότητας.

2. Το αντικείμενο της πραγματικής πλάνης

Η πλάνη μπορεί να αφορά το αντικείμενο του εγκλήματος, την ιδιότητα του θύματος, τη φύση της πράξης, ιδιαίτερες περιστάσεις ή άλλο πραγματικό στοιχείο της νομοτυπικής μορφής. Όταν κάποιος παίρνει πράγμα που ειλικρινώς θεωρεί δικό του, το ερώτημα δεν είναι αν έχει διαβάσει τη διάταξη περί κλοπής αλλά αν γνωρίζει ότι το πράγμα ανήκει σε άλλον. Ωστόσο, δεν συνιστά κάθε εσφαλμένη εκτίμηση μιας καθημερινής κατάστασης άγνοια πραγματικού στοιχείου του εγκλήματος.

Η διάκριση φαίνεται στο παράδειγμα ξένης περιουσίας. Η πεποίθηση ότι συγκεκριμένο πράγμα είναι δικό του λόγω πραγματικής σύγχυσης διαφέρει από την εν γνώσει αφαίρεση ξένης περιουσίας με την πεποίθηση ότι αυτό αποτελεί επιτρεπτό τρόπο είσπραξης χρέους. Στη δεύτερη περίπτωση, τα πραγματικά περιστατικά μπορεί να γίνονται ορθά αντιληπτά, ενώ το δικαίωμα αυτοδικίας να παρερμηνεύεται. Το αν συντρέχουν τα στοιχεία της κλοπής, της παράνομης αυτοδικίας ή άλλου εγκλήματος πρέπει να κρίνεται χωριστά και όχι με αυτόματη επίκληση του άρθρου 14. ^[1]

Για τις περιστάσεις που προσδίδουν στο έγκλημα βαρύτερο χαρακτηρισμό πρέπει να εξετάζεται η υποκειμενική στάση που απαιτεί ο νόμος. Ο βαρύτερος χαρακτηρισμός δεν μπορεί να συνάγεται αποκλειστικά από την αντικειμενική ύπαρξη ενός ιδιαίτερου χαρακτηριστικού. Αντιστρόφως, δεν μπορεί να διατυπώνεται γενικά ότι η άγνοια αποκλείει πάντοτε τη διακεκριμένη μορφή: το άρθρο 11(5) περιέχει ειδικό κανόνα για πρόσθετες κοινωνικά επικίνδυνες συνέπειες. Κάθε χαρακτηριστικό πρέπει να εντάσσεται στα στοιχεία του εγκλήματος και να αξιολογείται βάσει των εφαρμοστέων κανόνων υπαιτιότητας. ^[1]

3. Πραγματική πλάνη, νομική πλάνη και κανονιστικά στοιχεία

Η διάκριση μεταξύ πραγματικού και δικαίου γίνεται πιο σύνθετη όταν το έγκλημα χρησιμοποιεί κανονιστικές έννοιες: υπάλληλος, ξένη περιουσία, δημόσιο έγγραφο ή άδεια. Δεν απαιτείται ο δράστης να γνωρίζει τον ακριβή νομικό ορισμό. Κρίσιμη είναι η γνώση της πραγματικής και κοινωνικής ουσίας της περίστασης που αξιολογεί ο νόμος. Η έλλειψη νομικής εκπαίδευσης δεν σημαίνει έλλειψη δόλου.

Αντιστρόφως, ο νομικός χαρακτήρας μιας περίστασης δεν επιτρέπει πλασματική γνώση των πραγματικών περιστατικών από τα οποία προκύπτει. Η ερμηνευτική απόφαση αριθ. 1 της 7ης Ιουνίου 2016, στην ερμηνευτική υπόθεση αριθ. 1/2016 της Γενικής Συνέλευσης του Ποινικού Τμήματος του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, εξετάζει τη γνώση προηγούμενης διοικητικής κύρωσης για το έγκλημα του άρθρου 343в(2). Το δικαστήριο διακρίνει το κύρος της επίδοσης που πραγματοποιείται χωρίς την παρουσία του παραλήπτη από την απόδειξη της πραγματικής γνώσης: ούτε η τεκμαιρόμενη επίδοση ούτε η απουσία προσωπικής επίδοσης υποκαθιστά την έρευνα των πραγματικών περιστατικών. ^[2]

Ως μέθοδος, η κρίση αυτή έχει σημασία πέρα από το συγκεκριμένο έγκλημα: μια δικονομική πράξη μπορεί να παράγει έννομες συνέπειες χωρίς να αποδεικνύει από μόνη της την υποκειμενική στάση του αποδέκτη. Αντιστρόφως, η γνώση μπορεί να αποδειχθεί με άλλα παραδεκτά αποδεικτικά μέσα. Η πραγματική επίγνωση πρέπει να αναλύεται και όχι να τεκμαίρεται υπέρ της κατηγορίας ή της υπεράσπισης.

4. Αποκλεισμός του δόλου και ενδεχόμενη ευθύνη από αμέλεια

Μόλις διαπιστωθεί πραγματική πλάνη, η ανάλυση δεν ολοκληρώνεται με την απουσία δόλου. Πρέπει να διαπιστωθεί αν το συγκεκριμένο έγκλημα τιμωρείται και όταν τελείται από αμέλεια και αν η άγνοια προέκυψε από παράλειψη της απαιτούμενης και δυνατής επιμέλειας. Η αμελής συμπεριφορά τιμωρείται μόνο στις περιπτώσεις που προβλέπει ο νόμος. Δεν υπάρχει, επομένως, γενικό έγκλημα «κλοπής από αμέλεια» που υποκαθιστά αυτόματα τον αποκλεισθέντα δόλο. ^[1]

Η απαιτούμενη επιμέλεια δεν μπορεί να προσδιορίζεται αποκλειστικά από το δυσμενές αποτέλεσμα. Πρέπει να διαπιστώνεται τι συγκεκριμένα μπορούσε να ελεγχθεί, ποιος λόγος ελέγχου υπήρχε και αν το πρόσωπο είχε την αναγκαία δυνατότητα. Η αδυναμία αναγνώρισης ενός πραγματικού στοιχείου και η αδικαιολόγητη άρνηση διενέργειας διαθέσιμου ελέγχου είναι διαφορετικές καταστάσεις.

Ας εξεταστεί ένας εργαζόμενος που χρησιμοποιεί το περιεχόμενο δοχείου με εσφαλμένη επισήμανση. Αν η επισήμανση και η οργάνωση της εργασίας δεν δημιουργούσαν λόγο υποψίας, η πλάνη πρέπει να αξιολογηθεί διαφορετικά από περίπτωση στην οποία σαφείς προειδοποιητικές ενδείξεις αγνοήθηκαν εν γνώσει του. Το σφάλμα επισήμανσης άλλου προσώπου δεν αποκλείει κατ’ ανάγκην την ευθύνη του εργαζομένου, αλλά ούτε τη δημιουργεί αυτόματα. Κάθε συμμετέχων ευθύνεται για το δικό του απαιτούμενο μέτρο επιμέλειας.

5. Πλάνη ως προς την ταυτότητα και απόκλιση της προσβολής

Η πλάνη ως προς την ταυτότητα του άμεσα προσβαλλόμενου στόχου και η απόκλιση της προσβολής δεν πρέπει να συγχωνεύονται σε μία κατηγορία. Στην πρώτη περίπτωση, ο δράστης κατευθύνει τη συμπεριφορά του προς το πρόσωπο που αντιλαμβάνεται, αλλά το ταυτοποιεί εσφαλμένα. Στη δεύτερη, πράξη που κατευθύνεται προς έναν στόχο προσβάλλει άλλον λόγω απόκλισης της εκτέλεσης ή της αιτιώδους διαδρομής.

Όταν το επιλεγμένο και αντιληπτό πρόσωπο είναι εκείνο που πράγματι προσβάλλεται, αλλά υπάρχει πλάνη ως προς το όνομά του, το σφάλμα μπορεί να είναι αδιάφορο για τη βασική μορφή του εγκλήματος, εφόσον συμπίπτουν τα νομικά κρίσιμα χαρακτηριστικά. Όταν όμως η ιδιότητα του προσώπου αποτελεί συστατικό ή επιβαρυντικό στοιχείο, το ζήτημα απαιτεί περαιτέρω αξιολόγηση. Η βιογραφική ταυτότητα και η ιδιότητα κατά το ποινικό δίκαιο δεν ταυτίζονται.

Στην απόκλιση της προσβολής, που παραδοσιακά περιγράφεται ως aberratio ictus, δεν αρκεί ο ισχυρισμός ότι ο δόλος «μεταφέρεται» στο πραγματικό θύμα. Ο Ποινικός Κώδικας δεν περιέχει γενικό κανόνα τέτοιας αυτόματης μεταφοράς. Η έρευνα πρέπει να αφορά τον αρχικό στόχο, την πρόβλεψη βλάβης άλλων και τη στάση του δράστη απέναντι σε αυτή τη δυνατότητα. ^[1]

Η προσέγγιση που προκρίνεται εδώ εξειδικεύει την υπαιτιότητα για κάθε προσβαλλόμενο στόχο. Όταν αποδεικνύεται άμεσος δόλος ως προς ένα πρόσωπο και πρόκληση αποτελέσματος από αμέλεια ως προς άλλο, μπορεί να εξεταστεί απόπειρα σε συνδυασμό με έγκλημα από αμέλεια, εφόσον συντρέχουν τα αντίστοιχα στοιχεία και οι προϋποθέσεις συρροής. Η ανάλυση διαφέρει όταν η βλάβη του άλλου προσώπου έγινε συνειδητά αποδεκτή. Πρόκειται για αιτιολογημένο πλαίσιο διαφοροποίησης, όχι για ισχυρισμό ότι όλες οι περιπτώσεις λαμβάνουν κατ’ ανάγκην τον ίδιο προκαθορισμένο χαρακτηρισμό.

6. Ουσιώδεις και επουσιώδεις αποκλίσεις στην αιτιώδη διαδρομή

Ο δόλος δεν απαιτεί να έχει προβλέψει ο δράστης κάθε φυσική λεπτομέρεια της αιτιότητας. Στα εγκλήματα αποτελέσματος όμως πρέπει να υπάρχει ουσιαστική σύνδεση μεταξύ της συμπεριφοράς όπως την αντιλαμβανόταν ο δράστης και του αποτελέσματος που πράγματι επήλθε. Η «επουσιώδης απόκλιση» είναι χρήσιμη έννοια μόνο εφόσον εξηγείται γιατί η διαφορά δεν μεταβάλλει τη φύση της αιτιότητας που καλύπτεται από την υπαιτιότητα.

Ένας πρακτικός οδηγός είναι να εξετάζεται αν πραγματώθηκε ο κίνδυνος που δημιούργησε η εκ προθέσεως συμπεριφορά ή αν προέκυψε ποιοτικά διαφορετική, ανεξάρτητη διαδικασία. Η χρονική εγγύτητα, ο μηχανισμός, η παρέμβαση τρίτου και ο ασυνήθης χαρακτήρας της εξέλιξης είναι κρίσιμα στοιχεία. Κανένα δεν αρκεί αυτοτελώς: ένας σπάνιος ιατρικός μηχανισμός δεν είναι κατ’ ανάγκην απρόβλεπτος κατά το ποινικό δίκαιο και η χρονική εγγύτητα δεν αποδεικνύει αιτιότητα.

Πρέπει να διακρίνονται δύο αντιρρήσεις. Η πρώτη είναι ότι η συμπεριφορά δεν προκάλεσε καθόλου το αποτέλεσμα. Η δεύτερη είναι ότι το προκληθέν αποτέλεσμα δεν καλυπτόταν από τον διαπιστωμένο δόλο. Η απόρριψη της μίας δεν αναιρεί αυτόματα την άλλη. Η νομικά κρίσιμη αιτιότητα και η υπαιτιότητα είναι χωριστά στοιχεία της κατηγορίας.

7. Διαδοχικές πράξεις και εσφαλμένη πεποίθηση ολοκλήρωσης

Ιδιαίτερα διαφωτιστικές είναι οι περιπτώσεις στις οποίες ο δράστης πιστεύει ότι το αποτέλεσμα έχει ήδη επέλθει, ενώ αυτό προκύπτει πράγματι από μεταγενέστερη πράξη. Η θεωρητική διατύπωση του «γενικού δόλου» δεν πρέπει να εξαλείφει την ανάγκη διαπίστωσης της υποκειμενικής στάσης ως προς κάθε ουσιώδη πράξη. Μια αρχική πρόθεση δεν καθιστά αυτόματα κάθε επόμενη πράξη εκ προθέσεως πρόκληση του ίδιου αποτελέσματος.

Ας εξεταστεί ένα αναλυτικό παράδειγμα: κάποιος επιτίθεται με πρόθεση να προκαλέσει θάνατο, πιστεύει εσφαλμένα ότι το θύμα είναι νεκρό και τελεί άλλη πράξη που πράγματι προκαλεί τον θάνατο. Είναι αναγκαίο να διαπιστωθούν η αιτία θανάτου, το χρονικό σημείο δημιουργίας της εσφαλμένης πεποίθησης και το αν η μεταγενέστερη συμπεριφορά συνέχιζε την αρχική εκτέλεση ή αποτελούσε ανεξάρτητη πράξη με διαφορετική μορφή υπαιτιότητας.

Ανάλογα με τα αποδεικτικά στοιχεία, μπορούν να εξεταστούν διαφορετικές κατασκευές: ολοκληρωμένο έγκλημα από δόλο με επουσιώδη απόκλιση· απόπειρα σε συνδυασμό με μεταγενέστερη πρόκληση αποτελέσματος από αμέλεια· ή άλλος χαρακτηρισμός όταν λείπουν τα στοιχεία της ευθύνης από αμέλεια. Η επιλογή στηρίζεται στα συγκεκριμένα στοιχεία των εφαρμοστέων εγκλημάτων, όχι σε μια γενική αίσθηση του επιλήψιμου χαρακτήρα του δράστη. Ένας εκ των προτέρων επιλεγμένος χαρακτηρισμός δεν μπορεί να υποκαταστήσει την αναγκαία ιατρική ή τεχνική ανασύνθεση.

8. Απόδειξη της πλάνης και προστασία από εκ των υστέρων τεκμήρια

Η πλάνη αφορά τόσο πραγματικά περιστατικά όσο και νομική αξιολόγηση. Μπορεί να αποδειχθεί μέσω των εξηγήσεων του κατηγορουμένου, της συμπεριφοράς πριν και μετά την πράξη, επικοινωνιών, εγγράφων, των περιστάσεων και εξειδικευμένων γνωμοδοτήσεων. Ο ισχυρισμός «δεν γνώριζα» δεν αρκεί από μόνος του, αλλά η απουσία ομολογίας δεν επιτρέπει τεκμήριο δόλου. Το δικαίωμα σιωπής δεν αποτελεί απόδειξη γνώσης. ^[3]

Το κατηγορητήριο και η δικαστική αιτιολογία πρέπει να προσδιορίζουν τι ακριβώς αντιλαμβανόταν το πρόσωπο. Η διατύπωση «ενήργησε με δόλο» δεν επιλύει διαφωνία σχετικά με τη γνώση συγκεκριμένης ιδιότητας, του περιεχομένου ενός αντικειμένου ή μιας πραγματικής προϋπόθεσης. Όταν τα αποδεικτικά στοιχεία επιτρέπουν ουσιωδώς διαφορετικές αντιλήψεις εκ μέρους του δράστη, αυτές οι δυνατότητες πρέπει να εξετάζονται και όχι να απορρίπτονται με επίκληση της βαρύτητας των συνεπειών.

Η πραγματογνωμοσύνη μπορεί να εξηγήσει την ικανότητα αντίληψης ή τον ιατρικό μηχανισμό, αλλά δεν υποκαθιστά το συμπέρασμα του δικαστηρίου σχετικά με τον δόλο. Το αποδεικτικό μέτρο του άρθρου 303 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας ισχύει και για τα υποκειμενικά στοιχεία. Η αποδεδειγμένη γνώση πρέπει επομένως να διακρίνεται από μια υπόθεση για το πώς «θα έπρεπε» να είχε σκεφτεί κάποιος στη θέση του κατηγορουμένου. ^[3]

9. Συμπέρασμα

Η πραγματική πλάνη και η απόκλιση της αιτιώδους διαδρομής αποτελούν διαφορετικές βάσεις εξέτασης της υπαίτιας πρόκλησης αποτελέσματος. Η πρώτη αφορά την άγνοια πραγματικών περιστατικών που συγκροτούν έγκλημα· η δεύτερη αφορά τη σχέση μεταξύ του προβλεπόμενου και του πραγματικού μηχανισμού επέλευσης του αποτελέσματος. Κοινή τους αρχή είναι ότι το αντικειμενικό αποτέλεσμα δεν μπορεί να υποκαταστήσει την αποδεδειγμένη υπαιτιότητα.

Μια αξιόπιστη πρακτική ανάλυση ακολουθεί το ακριβές έγκλημα, το κρίσιμο πραγματικό στοιχείο, την πραγματική αντίληψη, τον αιτιώδη μηχανισμό, τη μορφή υπαιτιότητας και μόνο τότε τον τελικό νομικό χαρακτηρισμό. Έτσι αποφεύγονται τόσο η αυτόματη αθώωση για κάθε προβαλλόμενη έλλειψη γνώσης όσο και ο αυτόματος καταλογισμός κάθε αποτελέσματος που ακολουθεί με οποιονδήποτε τρόπο μια αρχικά επιλήψιμη συμπεριφορά.

Το άρθρο αποτελεί γενική ανάλυση νομικής θεωρίας και πράξης. Κάθε συγκεκριμένη υπόθεση απαιτεί εξέταση του δικαίου που ίσχυε στον κρίσιμο χρόνο και του άρθρου 2 του Ποινικού Κώδικα. Τα υποθετικά παραδείγματα υπηρετούν αποκλειστικά τη νομική ανάλυση και δεν περιγράφουν πραγματικές υποθέσεις.